Loài gián: nhận ra bằng mắt, biết chỗ trú, hiểu vòng đời

Con gián đang thấy là loài nào?

So cỡ thân với đồng xu 5.000 đ đường kính 25,5 mm. Nhỏ hơn đồng xu, nâu vàng, có hai sọc sẫm sau đầu là gián Đức. To gấp đôi đồng xu, nâu đỏ bóng là gián Mỹ. Đen tuyền, bè, chạy chậm là gián phương Đông. Trắng ngà toàn thân là gián vừa lột xác.

Gián non không có cánh, mới nở dài khoảng 3 mm rồi lớn dần qua mỗi lần lột, hay bị nhầm sang loài khác. Nhìn sọc là phân biệt được: gián Đức non đã có hai sọc từ lứa đầu, gián Mỹ non nâu sẫm đồng màu, không sọc.

Thế giới đã mô tả khoảng 4.600 loài gián, tổ tiên dạng gián có từ khoảng 320 triệu năm trước, nhưng chỉ chừng 30 loài sống gắn với nhà người. Trong nhà phố, quán ăn ở TP.HCM, gần như chỉ gặp ba loài trong bảng trên, nên gọi đúng tên không khó như nhiều người nghĩ.

Ở Việt Nam có các loại gián nào, loài nào nhiều nhất?

Một khảo sát ở ba khu của Hà Nội từ tháng 4/2013 tới tháng 10/2014 bẫy được 576 con gián thuộc 6 loài. Gián Mỹ chiếm 72,1%, gián Đức 14,8%, bốn loài còn lại cộng lại chưa tới 14%. Nghĩa là gần chín trên mười con gián bắt được là một trong hai loài đầu.

Gián sọc nâu cỡ gần bằng gián Đức nên hay bị gọi nhầm; khác ở chỗ gặp: gián sọc nâu ở chỗ khô, cao trong phòng ngủ, còn gián Đức bám quanh bếp và nguồn nước. Trong cùng khảo sát, mọi kho được kiểm đều có gián, phòng phân phối điện 56,3%, bếp 46,7%.

Gián trú ở đâu trong nhà và trong bếp?

Gián cần ba thứ: nước, tối, và khe hẹp 0,8–4,8 mm để lưng bụng đều chạm bề mặt. Vì vậy ổ luôn nằm sát nguồn nước: gầm bồn rửa, khay hứng nước tủ lạnh, phễu thoát sàn. Bếp càng nhiều thiết bị có mô-tơ ấm, gián Đức càng nhiều chỗ nấp.

• Gián Đức: ray ngăn kéo, bản lề cửa tủ bếp, khoang mô-tơ tủ lạnh và tủ đông, hộc máy pha cà phê, sau ổ cắm điện gần bếp.
• Gián Mỹ: lòng cống thoát sàn, hố ga sân sau, phòng rác, hộp kỹ thuật đường ống. Ban đêm bò lên qua miệng thoát sàn không có bẫy nước.
• Gián phương Đông: chân tường tầng hầm, rãnh thoát nước ngoài trời, gầm bồn rửa có ống rò, hố đồng hồ nước.

Cách soi nhanh tại nhà: tắt đèn bếp 10 phút, bật lại và nhìn chân tường trong 3 giây đầu. Gián chạy về hướng nào thì ổ nằm hướng đó. Dán một tấm bẫy keo ở đúng hướng ấy qua đêm để xác nhận.

Gián đẻ bao nhiêu và bao lâu thì thành ổ?

Gián Đức đẻ bọc 30–40 trứng, cứ khoảng 6 tuần một bọc, gián non lột xác 6 lần và thành gián lớn sau khoảng 100 ngày. Một cặp gián Đức vào bếp tháng này, ba tháng sau đã là ổ vài trăm con. Gián Mỹ chậm hơn nhiều: 14–16 trứng một bọc, 6–12 tháng mới trưởng thành.

Bảng trên giải thích vì sao gián Đức khó dứt hơn gián Mỹ dù nhỏ hơn: một đời ngắn, đẻ dày, và mẹ giữ bọc trứng sát bụng nên thuốc xịt bề mặt không chạm tới trứng. Xử lý gián Đức mà chỉ giết con thấy được thì 20–30 ngày sau lứa mới lại nở.

Gián gây hại gì ngoài chuyện nhìn thấy ghê?

Gián không cắn, không có nọc. Hại nằm ở chân và ruột của nó: gián đi từ cống lên mặt bàn sơ chế, mang theo Salmonella, E. coli, Shigella. Phân và xác lột gián Đức chứa chất gây dị ứng Bla g 1, Bla g 2, là nguyên nhân hen ở trẻ sống trong nhà nhiều gián.

• Bẩn thức ăn và dụng cụ: gián bò qua thớt, khay gia vị, mép ly để trong 1 đêm là đủ để lại vi khuẩn. Thực phẩm bị gián bò qua còn dùng được không là câu đội kỹ thuật bị hỏi nhiều nhất.
• Dị ứng và hen: bụi từ phân gián lơ lửng trong bếp kín, phòng ngủ sát bếp. Nhà có trẻ hen thì gián là thứ cần xử lý trước cả muỗi.
• Hồ sơ của cơ sở thực phẩm: đoàn kiểm tra không cần thấy gián, chỉ cần thấy phân gián ở kệ hàng hay bẫy keo có gián là lập biên bản. Quán ăn, bếp trường học, xưởng thực phẩm đều bị hỏi sổ theo dõi côn trùng.

Mùi cũng là một dấu hiệu. Ổ gián lớn tiết ra mùi dầu ôi nồng ở khe tủ, mở cửa tủ là ngửi thấy. Mùi này bám vào ly chén để lâu trong tủ.

Gọi đúng tên rồi thì xử lý khác nhau ra sao?

Gián Đức ăn bả gel ngay trong tủ bếp, nên chấm gel đúng khe thì ổ giảm dần qua vài tuần. Gián Mỹ sống dưới cống, gel trên bếp không tới ổ; phải làm ở hố ga và phễu thoát sàn. Gián phương Đông cần cắt ẩm trước, thuốc sau. Sai loài là sai chỗ đặt.

Lượt xử lý bắt đầu bằng bẫy keo dán qua đêm ở chân tường, gầm tủ, cạnh thoát sàn: con dính cho biết loài, mật độ và hướng ổ. Gián Đức được chấm gel bả có trong danh mục Bộ Y tế cho phép vào khe tủ, không phun chồng lên; gián Mỹ và gián phương Đông được xử lý ở cống, hố ga, chân tường bằng phun tồn lưu và bả dạng hạt.

Một nhà thường có hai loài cùng lúc: gián Đức trong tủ bếp và gián Mỹ bò lên từ cống. Mỗi ổ làm riêng theo loài của nó; chỉ chấm gel trong tủ thì con từ cống vẫn lên mỗi đêm.

Lần kiểm sau dán bẫy lại đúng chỗ cũ để so số con dính; chỗ còn gián non mới nở thì chấm gel bổ sung, và nhà hàng, toà nhà đưa vào lịch định kỳ.

Cách làm cho từng mặt bằng nằm ở cách xử lý gián cho bếp nhà hàng. Chọn gel hay phun, và vì sao gián quay lại sau mỗi lượt, đọc ở so sánh gel với phun thuốc khi xử lý gián và gián nhà hàng quay lại sau mỗi lượt xử lý.