Dơi trú trong trần, mái nhà ở miền Nam: nhận ra loài nào và rủi ro thật sự

Dơi trú trên trần nhà ở TP.HCM thường là loài nào?

Hay gặp nhất là dơi nghệ (Scotophilus kuhlii), lưng nâu vàng, bụng nhạt, trú trong mái nhà và tàu lá dừa, lá cọ; kế đến là các loài dơi muỗi thuộc chi Pipistrellus, lọt khe tường, khe trần. Tất cả đều ăn côn trùng. Dơi to treo trên cây ở chùa là dơi ngựa, không chui vào trần nhà.

Riêng Đồng bằng sông Cửu Long có 32 loài dơi thuộc 6 họ, ghi nhận ở 23 điểm khảo sát trong 2018–2024 (Zootaxa, 2026). Phần lớn sống ở hang, chùa, rừng tràm; số loài chịu ở trong trần nhà phố chỉ vài loài kể trên.

Vì sao dơi chọn trần thạch cao, mái ngói và mái tôn nhà xưởng?

Dơi cần chỗ tối, kín, ấm, ít bị quấy, gần nơi nhiều côn trùng như đèn đường, kênh rạch. Khoảng giữa mái tôn và trần thạch cao, dưới ngói vỡ, hộp cửa cuốn, khe giữa xà gồ và tôn sóng nhà xưởng đều đủ điều kiện. Loài dơi nhỏ chui lọt khe chỉ rộng khoảng 9,5 mm.

Nhiều nhà nghe tiếng sột soạt trên trần ban đêm cứ nghĩ là chuột. Chuột chạy dọc đường ống, gặm dây; dơi im lìm ban ngày, chạng vạng mới bay ra từng con nối nhau ở cùng một khe. Đứng ngoài nhà nhìn mép mái lúc trời vừa tối là thấy lối ra. Phân biệt thêm ở bài tiếng động trên trần ban đêm là con gì và trang chuột mái.

Một đàn dơi có bao nhiêu con và mùa nào có dơi con?

Tùy loài: dơi muỗi thường ở đàn nhỏ, dơi nghệ có đàn đông hơn. Mỗi loài có mùa đẻ riêng; dơi con chưa bay được thì ở lại chỗ trú, bám vào vách, xà, chờ dơi mẹ về cho bú. Vì vậy trước khi bịt lối ra phải xem trên trần còn dơi con hay không.

Theo tài liệu của trung tâm quản lý thú hoang ICWDM, lắp van một chiều trong mùa dơi con thì dơi mẹ ra được nhưng dơi con chưa biết bay bị kẹt lại, chết trên trần và bốc mùi; dơi mẹ còn tìm đường vào lại, có khi vào thẳng phòng ở.

Dơi cũng là loài ăn côn trùng thật sự: mỗi đêm một con dơi muỗi ăn khoảng 0,4 g côn trùng (Biology Open, 2021). Một đàn 30 con trên mái như vậy ăn chừng 12 g muỗi, bướm đêm, bọ cánh cứng mỗi đêm.

Phân và nước tiểu dơi gây hại gì cho trần nhà và sức khỏe?

Phân dơi tích lâu gây mùi khai, mốc, làm trần ố vàng rồi võng xuống. Nấm Histoplasma capsulatum mọc trong đất, bụi lẫn nhiều phân chim, phân dơi; người nhiễm khi hít bào tử bay lên lúc quét phân khô. Phân rải rác ít thì rủi ro thấp, lớp phân dày mà quét khô mới dễ hít phải.

Cách phân biệt phân dơi với phân chuột ở trên theo ICWDM; phân thằn lằn xem thêm ở trang thằn lằn nhà. Muốn tự dọn lớp phân mỏng thì phun ướt trước khi dọn và đeo khẩu trang N95; lượng lớn nên để người có đồ bảo hộ làm. Cách làm chi tiết đọc ở bài đuổi thằn lằn, dơi và chim không dùng thuốc.

Dơi có mang bệnh dại không, bị cắn hay cào thì làm gì?

Ở Việt Nam chưa ghi nhận ca dại ở người hay động vật do dơi truyền, nhưng một khảo sát 926 con dơi ở 6 tỉnh phía Bắc tìm thấy kháng thể lyssavirus ở 24,5% mẫu máu (Emerging Infectious Diseases, 2014). WHO xếp mọi tiếp xúc trực tiếp với dơi vào phơi nhiễm độ III, mức nặng nhất.

1. Xối rửa vết cắn, vết cào dưới vòi nước chảy với xà phòng ít nhất 15 phút.
2. Sát khuẩn bằng cồn 70 độ hoặc cồn i-ốt; không băng kín, không nặn máu.
3. Đi ngay tới điểm tiêm phòng dại hoặc cơ sở y tế; tiếp xúc trực tiếp với dơi cần tiêm vắc xin và có thể cần thêm huyết thanh.
4. Không bắt dơi bằng tay trần; dơi rơi xuống sàn, bò dưới đất là dơi yếu hoặc bệnh, càng không nên chạm.

Cách rửa và sát khuẩn vết thương trên đây theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC). Nguồn lây dại chính ở nước ta vẫn là chó, mèo: năm 2024 cả nước có hơn 80 ca tử vong ở 33 tỉnh.

Dơi trong nhà có phải loài được pháp luật bảo vệ không?

Không. Theo Thông tư 85/2025, trong nhóm dơi chỉ các loài dơi ngựa (Pteropus) thuộc nhóm IIB; dơi nghệ, dơi muỗi không nằm trong danh mục loài nguy cấp. Đây là loài ăn côn trùng có ích, và không có thuốc độc nào được đăng ký để diệt dơi, nên việc đúng là đưa dơi ra ngoài.

Long não, băng phiến chỉ làm dơi tránh tạm, hết mùi là quay lại, còn hơi naphthalene hít lâu có hại cho người. Các cách làm dơi sợ như đèn, tiếng động, sóng siêu âm được ICWDM đánh giá là không hiệu quả.

Kỹ thuật viên Khử Trùng Toàn Cầu để đàn dơi tự bay ra lúc chạng vạng, lắp van một chiều ở lối ra rồi bịt các khe còn lại, không giết, không dùng thuốc độc; cách làm từng bước ở trang dịch vụ đuổi dơi: ống thoát một chiều, bịt lối sau cùng. Dơi có thể tìm khe mới, nên mái nhà, nhà xưởng cần được kiểm lại theo lịch kiểm soát định kỳ mỗi tháng một lượt.