Gián bạch tạng không phải loài riêng: đó là gián vừa lột xác

Vì sao có gián màu trắng?

Vỏ gián làm bằng chitin, cứng và không giãn. Gián non muốn lớn phải nứt vỏ cũ dọc lưng và chui ra với lớp vỏ mới còn mềm, chưa có sắc tố, nên toàn thân trắng ngà kể cả râu và chân. Gián Đức lột 6 lần trong đời, gián Mỹ 10–13 lần, mỗi lần đều trắng vài giờ.

Lúc này gián yếu nhất: vỏ mềm như thạch, không chạy nhanh được, dễ bị đồng loại ăn. Vì thế nó nằm im trong ổ chờ vỏ cứng, chỉ bị đẩy ra ngoài khi ổ quá đông hoặc bị xáo trộn, ví dụ vừa xịt thuốc hay vừa kéo tủ.

Gián trắng bao lâu thì sẫm lại?

Vài giờ, tuỳ nhiệt độ. Ngay sau khi lột, vỏ còn mềm hoàn toàn. Trong khoảng 2–4 giờ sau khi lột, hormone bursicon làm chitin liên kết cứng dần và vỏ chuyển màu kem. Sau khoảng 4–8 giờ, sắc tố melanin tích đủ, gián Đức về nâu vàng có sọc, gián Mỹ về nâu đỏ bóng.

Vì cửa sổ chỉ vài giờ và diễn ra trong ổ, người ở nhà hiếm khi thấy gián trắng. Thấy được thường là do bật đèn giữa đêm, hoặc do vừa xịt thuốc làm cả ổ tràn ra kể cả con đang lột dở. Chuyện xịt thuốc làm ổ tràn ra nói kỹ ở vì sao gián vừa lột có màu trắng.

Gián trắng có phải loài mới hay gián đột biến không?

Không. Gián bạch tạng thật, tức thiếu sắc tố suốt đời do gen, gần như chưa được ghi nhận ở gián nhà; con trắng thấy hôm nay mai đã nâu. Cũng không phải mối hay ấu trùng loài khác: sáu chân, râu dài hơn nửa thân, thân dẹt, hai sọc mờ sau đầu là gián Đức non vừa lột.

• Gián trắng và mối: mối thợ trắng ngà nhưng không có eo, râu ngắn thẳng, thân tròn, sợ ánh sáng và không chạy.
• Gián trắng và gián non: gián non bình thường đã nâu, có sọc; chỉ vài giờ sau mỗi lần lột mới trắng.
• Gián trắng và ấu trùng bọ: ấu trùng bọ cánh cứng mềm, không râu dài, bò cong người, hay gặp trong bao gạo chứ không ở khe tủ.

Cách phân biệt gián non với các loài nhỏ khác trong bếp nằm ở gián con trông thế nào và là loài gì.

Thấy gián trắng thì suy ra được gì về ổ?

Ba điều. Ổ ở trong nhà, ngay gần chỗ thấy, vì gián lột xác không đi xa. Ổ đang đẻ và lớn, vì chỉ gián non mới lột. Và ổ đã đông tới mức đẩy cả con yếu nhất ra ngoài. Một con trắng thấy ban ngày thường tương ứng vài chục con nâu trong khe.

Vị trí thấy con trắng là manh mối tốt nhất để tìm ổ. Soi đèn pin vào khe gần nhất trong bán kính 2 m: bản lề tủ, ray ngăn kéo, khoang mô-tơ tủ lạnh, sau ổ cắm. Thường sẽ thấy vỏ lột rỗng màu nâu nhạt, phân như hạt tiêu, và mùi dầu ôi.

Thấy gián trắng thì làm gì trước khi gọi người?

Đừng xịt. Xịt vào ổ đang có gián lột là đẩy cả ổ tản ra các tủ bên cạnh, tuần sau khó tìm hơn. Thay vào đó, đêm đó dán vài tấm bẫy keo sát chân tường quanh chỗ thấy, sáng đếm con dính và chụp ảnh. Số con dính cho biết ổ lớn hay nhỏ và nằm hướng nào.

Chụp con gián trắng cạnh đồng xu để có cỡ, ghi giờ thấy, rồi soi đèn pin vào bản lề, ray ngăn kéo, khoang mô-tơ tìm vỏ lột và phân. Giữ nguyên tủ, không kéo ra, để kỹ thuật viên chấm gel bả có trong danh mục Bộ Y tế cho phép đúng khe ổ; ổ giảm dần qua vài tuần và được kiểm lại theo lịch.

Bẫy keo qua đêm mà không dính con nào cũng là thông tin, đọc ở bẫy dính gián không bắt được con nào nghĩa là gì. Con trắng đó khi sẫm lại sẽ là gián Đức nếu nhỏ và có sọc, hoặc gián Mỹ nếu to và nâu đỏ; bảng so các loài ở trang loài gián.