Kiểm soát côn trùng trường học, mầm non, ký túc xá: khu nguy cơ, quy định, hồ sơ
Kiểm soát côn trùng trường học là việc của ban giám hiệu cùng y tế trường: giữ sạch bếp bán trú, nhà vệ sinh, sân, máng xối, kho; đặt bả, bẫy ngoài tầm tay trẻ; làm lúc học sinh nghỉ. Thông tư liên tịch 13/2016 về y tế trường học yêu cầu bếp, nhà ăn chống chuột, ruồi, gián.
Phụ huynh gửi ảnh con bị muỗi đốt đầy chân sau giờ ra chơi, rồi một tuần sau nhóm lớp lại có ảnh gián trong khay cơm bán trú. Ở trường học, côn trùng không chỉ là chuyện vệ sinh: trẻ nhỏ ngồi đất, chạm tay khắp nơi, ăn ngủ tại trường, và mọi việc xử lý đều phải tính tới an toàn cho trẻ.
Trang này dành cho ban giám hiệu, y tế trường, quản lý ký túc xá muốn nhìn cả trường một lượt: khu nào sinh côn trùng, nguy cơ khác nhau ở mầm non, phổ thông, ký túc xá, việc nào thuộc ai, ai kiểm tra, hồ sơ cần giữ, và thế nào là đạt. Cách xử lý ở từng khu của trường nằm ở trang cách xử lý côn trùng trường học.
Vì sao côn trùng ở trường học cần cách làm riêng?
Vì trường học có hàng trăm trẻ ăn, ngủ, chơi trong cùng khuôn viên, trẻ nhỏ chưa biết tránh bả, hay ngồi đất, cho tay vào miệng. Sân nhiều cây, đồ chơi chứa nước mưa, bếp bán trú nấu mỗi ngày. Mọi việc xử lý vì vậy phải tính chỗ đặt, giờ làm, loại chế phẩm theo độ tuổi học sinh.
- Trẻ ngồi đất, chạm tay: bả, bẫy phải ngoài tầm tay, có khoá.
- Bán trú: bếp nấu, nhà ăn, phòng ngủ trưa trong trường.
- Sân nhiều cây, đồ chơi: ổ lăng quăng sau mỗi trận mưa.
- Giờ học kín: chỉ làm được ngoài giờ, cuối tuần, kỳ nghỉ.
- Phụ huynh theo dõi: một ảnh trong nhóm lớp lan rất nhanh.
Một điểm hay bị quên: trẻ dị ứng, hen suyễn trong trường. Y tế trường nên có danh sách và báo trước cho người xử lý, để khu gần lớp có trẻ đó chỉ dùng gel, bẫy, và lượt phun sân được làm khi chắc chắn trường đã vắng, cửa lớp đã đóng.
Vì thế trường học không làm như văn phòng hay nhà hàng. Kiểm soát côn trùng trường học đúng là giữ sạch nguồn trong giờ học, còn phần dùng chế phẩm dồn vào lúc trường vắng, và mọi điểm đặt bả đều có sơ đồ để y tế trường biết.
Khu nào trong trường học sinh côn trùng?
Trường học có sáu khu sinh côn trùng: bếp bán trú cùng nhà ăn, căn tin; nhà vệ sinh của các lớp; sân trường, bồn cây, đồ chơi ngoài trời; mái, máng xối, sân thượng; kho học cụ, thư viện, phòng thiết bị; điểm tập kết rác. Lớp học thấy côn trùng, nhưng nguồn thường ở một trong sáu khu này.
| Khu | Loài hay gặp | Vì sao sinh ở đây | Rủi ro với học sinh |
|---|---|---|---|
| Bếp bán trú, căn tin | Gián Đức, ruồi, chuột | Thức ăn, dầu mỡ, nước | Gián trong khay cơm |
| Nhà vệ sinh các lớp | Gián Mỹ, ruồi cống | Thoát sàn, ống ẩm | Bò ra hành lang lớp học |
| Sân, bồn cây, đồ chơi | Muỗi vằn, kiến lửa | Nước đọng, cỏ | Muỗi đốt giờ ra chơi, kiến cắn |
| Mái, máng xối | Muỗi vằn | Lá rác tắc máng | Muỗi cả trường |
| Kho học cụ, thư viện | Gián, chuột, mối, mọt sách | Ít người vào, nhiều giấy | Sách, đồ dùng hỏng |
| Điểm tập kết rác | Ruồi, chuột | Rác ăn của học sinh | Ruồi vào nhà ăn |
Ảnh thực tế các khu này ở những trường đã làm có ở ảnh thi công tại trường học.
Mầm non, phổ thông, đại học, ký túc xá nguy cơ khác nhau ra sao?
Mầm non nguy cơ cao nhất vì trẻ nhỏ ngồi đất, ngủ trưa tại lớp, chưa biết tránh. Phổ thông có bán trú, căn tin, sân rộng. Đại học có căng tin lớn, nhiều toà. Ký túc xá có người ở cả ngày đêm, nấu ăn trong phòng, nên thêm rệp, gián ở phòng ở. Cách làm, giờ làm theo đó cũng khác.
| Cấp, loại | Rủi ro chính | Cách đặt bả, bẫy |
|---|---|---|
| Mầm non | Trẻ ngồi đất, ngủ trưa tại lớp, đồ chơi | Chỉ hộp có khoá, ngoài tầm tay; không bả trong lớp |
| Tiểu học, THCS, THPT | Bếp bán trú, căn tin, sân, nhà vệ sinh | Hộp có khoá, gel trong khe kín |
| Đại học | Căng tin lớn, nhiều toà, kho | Trạm vòng ngoài, gel |
| Ký túc xá | Nấu ăn trong phòng, rệp, gián | Gel, kiểm phòng có phản ánh |
Trường liên cấp nên chia bảng theo khu: khu mầm non áp cách đặt chặt nhất, khu phổ thông theo mức thường. Bảng này dán ở phòng y tế, để kỹ thuật viên nào tới cũng làm đúng. Rệp, mối trong trường và ký túc xá có rủi ro riêng, xem bài mối và rệp trong trường học, ký túc xá.
Côn trùng vào lớp học theo đường nào?
Côn trùng vào lớp theo năm đường: muỗi từ sân, bồn cây bay vào cửa sổ; gián Đức theo xe cơm, khay cơm từ bếp lên lớp bán trú; gián Mỹ từ nhà vệ sinh ra hành lang; kiến theo khe tường, vụn đồ ăn trong ngăn bàn; chuột từ kho, căn tin theo trần, hộp kỹ thuật.
- Cửa sổ, cửa lớp: muỗi vằn từ sân, bồn cây, giờ ra chơi.
- Xe cơm, khay cơm: gián Đức từ bếp bán trú.
- Hành lang: gián Mỹ, ruồi cống từ nhà vệ sinh.
- Ngăn bàn, góc lớp: kiến theo vụn bánh kẹo.
- Trần, hộp kỹ thuật: chuột từ kho, căn tin.
Biết đường thì biết chỗ chặn: lưới cửa sổ lớp gần sân cây, xe cơm rửa khô mỗi chiều, nắp lưới thoát sàn nhà vệ sinh, không để đồ ăn qua đêm trong ngăn bàn. Trường học muốn giữ sạch không có chuột thì làm gì trước, xem bài giữ trường học sạch không có chuột.
Mỗi loài gây hại gì cho học sinh và trường?
Muỗi vằn là nguy cơ sốt xuất huyết, đốt trẻ ban ngày đúng giờ học. Gián, ruồi mang vi khuẩn vào bếp, khay cơm; ruồi nhà sống khoảng 15–30 ngày, đẻ trên rác ăn của học sinh. Kiến lửa cắn trẻ ngồi trên cỏ, có trẻ bị sưng, dị ứng. Chuột cắn dây điện, làm bẩn kho thực phẩm. Mối, mọt hỏng sách, bàn ghế gỗ. Thiệt hại khó thấy là lòng tin của phụ huynh.
| Loài | Hại cho học sinh | Hại cho trường |
|---|---|---|
| Muỗi vằn | Sốt xuất huyết, ngứa, nhiễm trùng vết gãi | Ca bệnh, nghỉ học, phụ huynh lo |
| Gián Đức, gián Mỹ | Thức ăn bẩn | Ảnh khay cơm trong nhóm lớp |
| Ruồi | Thức ăn bẩn, tiêu chảy | Bị nhắc khi kiểm tra bếp |
| Kiến lửa | Vết cắn sưng, có trẻ dị ứng | Phải đóng bãi cỏ |
| Chuột | Bẩn thực phẩm | Cắn dây điện, máy chiếu |
| Mối, mọt sách | Không trực tiếp | Hỏng sách, bàn ghế, khung cửa gỗ |
Lăng quăng thành muỗi trong 7–10 ngày, nên một đồ chơi chứa nước mưa bỏ quên qua kỳ nghỉ cuối tuần đủ sinh một lứa muỗi. Kiến lửa làm tổ dưới cỏ, một tổ có thể đi 3–9 m quanh ổ tìm mồi, nên bãi cỏ nhỏ ở góc sân cũng đủ để trẻ bị cắn.
Việc nào thuộc ban giám hiệu, y tế trường, bếp, giáo viên?
Ban giám hiệu duyệt kinh phí, lịch, chọn đơn vị xử lý. Y tế trường giữ hồ sơ, kiểm sân, nhà vệ sinh, nhận phản ánh. Bếp bán trú giữ sạch bếp, kho thực phẩm. Giáo viên nhắc học sinh không để đồ ăn trong ngăn bàn, báo khi thấy côn trùng. Bảo vệ, lao công dọn rác, đổ nước đọng.
| Bên | Phần việc | Khi nào báo bên kia |
|---|---|---|
| Ban giám hiệu | Kinh phí, lịch, hợp đồng | Phụ huynh phản ánh nhiều |
| Y tế trường | Hồ sơ, kiểm sân, nhà vệ sinh, sổ phản ánh | Có ca sốt xuất huyết, ổ lăng quăng |
| Bếp bán trú | Vệ sinh bếp, kho, đậy thức ăn | Gián, chuột ở bếp |
| Giáo viên chủ nhiệm | Nhắc học sinh, ghi phản ánh của lớp | Kiến, gián trong lớp |
| Bảo vệ, lao công | Thu gom rác, đổ nước đọng, dọn máng | Máng xối tắc, rác tồn |
Phân vai và bộ hồ sơ chi tiết cho cơ sở giáo dục, xem cẩm nang côn trùng cho trường học. Báo cáo côn trùng trong trường nên trình bày ra sao để ban giám hiệu đọc nhanh, xem bài báo cáo côn trùng trong trường học.
Quy định nào áp dụng và ai kiểm tra trường học?
Thông tư liên tịch 13/2016 về công tác y tế trường học yêu cầu bếp ăn, nhà ăn có biện pháp chống chuột, ruồi, gián, và trường phải phòng chống dịch bệnh. Phòng giáo dục, trung tâm y tế quận kiểm bếp bán trú; trạm y tế phường kiểm ổ lăng quăng mùa sốt xuất huyết; Nghị định 115/2018 có mức phạt về an toàn thực phẩm ở bếp ăn tập thể.
- Phòng, sở giáo dục: kiểm tra đầu năm học, khi có phản ánh.
- Trung tâm y tế, đoàn an toàn thực phẩm: kiểm bếp bán trú, kho thực phẩm.
- Trạm y tế phường: kiểm vật chứa nước mùa dịch.
- Ban đại diện cha mẹ học sinh: hỏi về bếp, nhà vệ sinh, sân.
- Trường quốc tế: đoàn kiểm định có yêu cầu riêng về hoá chất trong trường.
Mức phạt cụ thể thay đổi theo văn bản sửa đổi, nhà trường nên hỏi trực tiếp cơ quan quản lý khi cần. Chế phẩm dùng trong trường phải có trong danh mục được phép của Bộ Y tế, có số đăng ký lưu hành. Yêu cầu chung cho ngành giáo dục, xem kiểm soát côn trùng cho ngành giáo dục.
Hồ sơ kiểm soát côn trùng trường học gồm những gì?
Hồ sơ kiểm soát côn trùng trường học gồm lịch năm theo năm học, phiếu từng lượt có chữ ký y tế trường, sơ đồ trạm và hộp bả, danh mục chế phẩm kèm số đăng ký, thông báo gửi phụ huynh trước các lượt lớn, sổ phản ánh của các lớp, và sổ đi vòng ổ lăng quăng mùa mưa.
- Lịch năm học: lượt tháng, lượt trước khai giảng, lượt kỳ nghỉ.
- Phiếu từng lượt: khu đã làm, chế phẩm, giờ làm, chữ ký y tế trường.
- Sơ đồ trạm, hộp bả: đánh số, có khoá, ngoài tầm tay trẻ.
- Danh mục chế phẩm: số đăng ký lưu hành, phiếu an toàn.
- Thông báo phụ huynh: trước lượt phun sân, lượt kỳ nghỉ.
- Sổ phản ánh các lớp: lớp, ngày, loài, đã xử lý chưa.
- Sổ ổ lăng quăng: ngày đi vòng, chỗ có nước đọng.
Hồ sơ đủ giúp y tế trường trả lời nhanh khi đoàn kiểm tra bếp hay ban đại diện cha mẹ học sinh hỏi. Trường muốn có người làm lượt, đọc bẫy, lập phiếu đều mỗi tháng thì xem kiểm soát côn trùng định kỳ hằng tháng.
Dấu hiệu nào cho thấy trường đang có vấn đề?
Dấu hiệu rõ nhất là nhiều trẻ bị muỗi đốt sau giờ ra chơi; gián ở bếp, khay cơm, nhà vệ sinh; ruồi trong nhà ăn; ụ đất xốp trên bãi cỏ là tổ kiến lửa; phân chuột ở kho, căn tin; vụn gỗ, đường đất trên khung cửa thư viện là mối. Phản ánh từ nhiều lớp là nguồn ở khu chung.
| Dấu hiệu | Thường nghĩa là | Làm ngay |
|---|---|---|
| Nhiều trẻ bị muỗi đốt | Ổ lăng quăng ở sân, máng, đồ chơi | Đi vòng đổ nước |
| Gián trong khay cơm | Ổ ở bếp, xe cơm | Kiểm bếp, xe cơm |
| Ruồi trong nhà ăn | Rác tồn, cửa bếp mở | Thu gom, đóng cửa |
| Ụ đất xốp trên cỏ | Tổ kiến lửa | Rào lại, không cho trẻ ngồi |
| Phân chuột ở kho | Chuột vào theo hàng | Kiểm cửa kho, cửa giao nhận |
| Đường đất trên khung gỗ | Mối | Không phá, báo người xử lý |
Phân biệt dấu hiệu giúp gọi đúng người: ổ lăng quăng thì bảo vệ, lao công tự đổ được ngay trong ngày; gián trong khay cơm cần soi bếp, xe cơm cùng người xử lý; đường đất trên khung gỗ thì không nên tự phá, vì phá đường mối làm mối dời sang chỗ khác khó tìm hơn.
Ụ kiến lửa trên cỏ không nên đạp, tưới nước sôi hay xịt, vì kiến tràn ra cắn và tổ dời sang chỗ khác. Đặc điểm loài ở bài côn trùng ở trường mầm non.
Nhà trường tự kiểm những gì mỗi ngày, mỗi tuần?
Mỗi ngày: bếp vệ sinh cuối ca, đậy thức ăn; lao công thu gom rác nhà ăn; giáo viên nhắc học sinh không để đồ ăn trong ngăn bàn. Mỗi tuần mùa mưa: y tế trường đi vòng sân, đồ chơi, chậu cây, máng xối tìm nước đọng. Mỗi tháng: đọc sổ phản ánh các lớp, so theo khu.
| Nhịp | Việc | Ai làm |
|---|---|---|
| Mỗi ngày | Vệ sinh bếp cuối ca, đậy thức ăn | Bếp bán trú |
| Mỗi ngày | Thu gom rác nhà ăn, lớp học | Lao công |
| Mỗi ngày | Nhắc học sinh dọn ngăn bàn | Giáo viên |
| Mỗi tuần mùa mưa | Đi vòng sân, đồ chơi, chậu cây, máng | Y tế trường, bảo vệ |
| Mỗi tháng | Đọc sổ phản ánh, so theo khu | Y tế trường |
Đồ chơi ngoài trời như lốp xe, xô, chậu nên úp ngược hoặc đục lỗ thoát nước ở đáy. Việc nhỏ này cắt được nhiều ổ muỗi hơn một lượt phun sương sân. Sổ đi vòng không cần phức tạp: một tờ giấy kẻ cột ngày, chỗ kiểm, có nước hay không, đã đổ chưa, người ký. Sau vài tuần, y tế trường nhìn sổ là biết góc sân nào hay đọng nước nhất để đề nghị sửa nền, thông máng, thay vì đổ nước mãi ở một chỗ.
Giáo viên chủ nhiệm có thể giao việc này cho học sinh lớn như một phần của giờ sinh hoạt lớp: mỗi lớp nhận một góc sân, kiểm chậu cây, đồ chơi mỗi thứ Hai. Học sinh biết vì sao phải đổ nước đọng thì về nhà cũng làm, và trường có thêm nhiều người để ý tới ổ muỗi.
Phần nào nhà trường tự làm, phần nào cần người chuyên môn?
Nhà trường tự làm phần giữ sạch, chặn đường và ghi nhận: vệ sinh bếp, thu gom rác, đổ nước đọng, dọn máng xối, lắp lưới cửa sổ, ghi sổ phản ánh. Người chuyên môn làm phần cần chế phẩm, dụng cụ, và biết chỗ an toàn với trẻ: gel trong khe bếp, hộp bả có khoá, bả hạt kiến lửa, diệt lăng quăng, phiếu từng lượt.
| Việc | Nhà trường tự làm | Người chuyên môn |
|---|---|---|
| Bếp bán trú | Vệ sinh cuối ca | Gel trong khe, phun tồn lưu lúc bếp nghỉ |
| Sân, đồ chơi | Úp, đổ nước đọng | Diệt lăng quăng chỗ không đổ được, phun sương lúc vắng trẻ |
| Kiến lửa | Rào ụ, báo | Bả hạt rải quanh ụ lúc trường vắng |
| Chuột | Đóng cửa kho, sửa khe | Hộp bả có khoá, bẫy trong kho |
| Hồ sơ | Sổ phản ánh | Phiếu từng lượt, sơ đồ |
Phần cần thuê người làm, gồm việc gì, làm lúc nào để học sinh không tiếp xúc, xem dịch vụ diệt côn trùng trường học.
Rủi ro côn trùng ở trường thay đổi theo năm học ra sao?
Kỳ nghỉ hè là lúc dễ làm nhất nhưng cũng là lúc đồ chơi, máng xối đọng nước không ai dọn. Đầu năm học, khoảng tháng 8 tới tháng 9, trùng mùa mưa và mùa sốt xuất huyết ở miền Nam. Dịp Tết bếp nghỉ dài, kho thực phẩm còn đồ, chuột, gián dễ sinh sôi.
| Thời điểm | Rủi ro tăng | Nhà trường nên chú ý |
|---|---|---|
| Kỳ nghỉ hè | Nước đọng, kho bỏ không | Lượt lớn khi trường vắng |
| Trước khai giảng | Muỗi, gián sau kỳ nghỉ | Lượt trước khai giảng 1–2 tuần |
| Mùa mưa, mùa dịch | Muỗi vằn | Đi vòng ổ nước mỗi tuần |
| Nghỉ Tết | Chuột, gián ở bếp, kho | Dọn kho thực phẩm trước khi nghỉ |
| Sửa chữa, xây thêm | Khe mới, vật liệu | Kiểm mối, bịt khe sau sửa |
Lượt trước khai giảng nên làm sớm 1–2 tuần, để mùi chế phẩm đã hết và kỹ thuật viên kịp kiểm lại một lần trước ngày học sinh tới. Trường cần chuẩn bị gì cho đợt này, xem bài kiểm soát côn trùng trước năm học mới.
Thế nào là kiểm soát côn trùng trường học đạt?
Kiểm soát côn trùng trường học đạt khi sân, đồ chơi, máng không có lăng quăng ở lượt kiểm, bếp bán trú có bẫy sạch dần, không còn ảnh gián trong khay cơm, bãi cỏ không còn ụ kiến lửa, mọi hộp bả có khoá và đúng sơ đồ, và phiếu từng lượt đủ cho y tế trường trình đoàn kiểm tra.
- Sân, đồ chơi, máng: không lăng quăng khi kiểm.
- Bếp bán trú: bẫy sạch dần qua các lượt.
- Lớp học: không phản ánh lặp ở cùng lớp.
- Bãi cỏ: không ụ kiến lửa mới.
- Hộp bả: có khoá, đúng vị trí trên sơ đồ.
- Phiếu: đủ từng lượt, có chữ ký y tế trường.
Với trường mầm non, mốc đạt thêm một điều: không có bất kỳ điểm bả nào trong lớp, phòng ngủ trưa, khu đồ chơi trong nhà. Mọi việc trong các khu đó chỉ dùng bẫy không thuốc hoặc gel trong khe kín ở chỗ trẻ không với tới.
Sai lầm hay gặp khi kiểm soát côn trùng ở trường học
Sai lầm hay gặp nhất là phun sương sân giờ ra chơi, rải bả chuột không hộp ở góc lớp, xịt ụ kiến lửa, chỉ phun muỗi mà không đổ đồ chơi chứa nước, và không báo phụ huynh trước lượt lớn. Mỗi sai lầm làm côn trùng quay lại hoặc mất an toàn cho trẻ.
| Sai lầm | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Phun sương giờ ra chơi | Trẻ hít thuốc | Làm chiều thứ Bảy, kỳ nghỉ |
| Bả chuột không hộp | Trẻ nhặt, ngậm | Hộp có khoá, ngoài tầm tay |
| Xịt ụ kiến lửa | Kiến tràn, tổ dời chỗ | Bả hạt quanh ụ |
| Chỉ phun muỗi | Đồ chơi đọng nước vẫn sinh muỗi | Úp, đổ đồ chơi, thông máng |
| Không báo phụ huynh | Phàn nàn, hiểu lầm | Thông báo trước 2–3 ngày |
Kiểm soát côn trùng trường học giữ được lâu khi nguồn được giữ sạch trong giờ học, chế phẩm chỉ dùng lúc trường vắng, và phụ huynh được biết trường làm gì. Lớp đào tạo, trường nghề có xưởng thực hành làm ra sao, xem bài xử lý côn trùng ở phòng đào tạo, trường học.
Về bài viết này
Đội kỹ thuật viên của Khử Trùng Toàn Cầu tổng hợp và biên soạn, từ kinh nghiệm thi công tại TP.HCM và các tỉnh phía Nam từ năm 2020.
Duyệt chuyên môn: Lê Thành Nhân, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Khử Trùng Toàn Cầu.
Cách làm ra bài: Đội kỹ thuật viên của Khử Trùng Toàn Cầu tổng hợp từ hồ sơ khảo sát và các buổi xử lý tại hiện trường; số liệu sinh học đối chiếu với tài liệu chuyên ngành.
Nguồn tham khảo
Thông tin và số liệu trên trang này đối chiếu với các tài liệu sau.
- Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thông tư liên tịch quy định về công tác y tế trường học, Thông tư liên tịch 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT, 2016. Truy cập lần cuối 24/09/2026.
- Chính phủ. Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm, Nghị định 115/2018/NĐ-CP, 2018. Truy cập lần cuối 24/09/2026.
- Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC). Life Cycle of Aedes Mosquitoes, 2024. Truy cập lần cuối 24/09/2026.
- UF/IFAS (Đại học Florida), bản lưu trên trang Bộ Nông nghiệp bang Maine. Rat and Mouse Control (Koehler & Kern), ENY-224, 2005. Truy cập lần cuối 24/09/2026.
- Báo điện tử Chính phủ. Dùng hoá chất diệt trùng tại doanh nghiệp thực phẩm thế nào là an toàn? Truy cập lần cuối 24/09/2026.
