Gián Đức: con gián nhỏ hai sọc sống trong tủ bếp

Nhận ra gián Đức bằng gì trong 5 giây?

Nhìn hai sọc sẫm chạy song song ngay sau đầu, trên tấm lưng ngực. Không loài gián nào trong nhà có hai sọc như vậy. Thân 10–15 mm, nâu vàng, cánh phủ kín lưng nhưng không bay, chỉ xoè ra lướt khi rơi. Gián non 3 mm đã có sọc, chỉ chưa có cánh.

Có sọc mà thân dài 10–15 mm, cánh phủ hết bụng là gián Đức lớn. Có sọc mà thân 3–12,5 mm, không cánh là gián Đức non. Thấy gián non tức là ổ đang đẻ, không phải một con lạc từ ngoài vào. Chi tiết về gián non nằm ở gián con trông thế nào và là loài gì.

Gián Đức trú ở đâu và vào bếp bằng đường nào?

Gián Đức không tự bò từ ngoài đường vào. Nó đi theo hàng hoá: thùng carton rau củ, két bia, bao gạo, thùng xốp từ chợ đầu mối, hoặc theo thiết bị cũ mua lại như tủ đông, máy pha cà phê. Vào bếp rồi, nó chọn khe 0,8–4,8 mm có hơi ấm và gần nước để ở.

• Khoang mô-tơ tủ lạnh, tủ đông, tủ mát trưng bày: ấm quanh năm, tối, có khay hứng nước. Đây là chỗ ổ lớn nhất trong hầu hết bếp nhà hàng.
• Ray ngăn kéo và bản lề cửa tủ bếp: phân gián như hạt tiêu xay đọng ở mép bản lề là dấu chỉ ổ.
• Hộc máy pha cà phê, lò vi sóng, cân điện tử: bo mạch ấm và vụn thức ăn. Gián chết trong máy gây chập.
• Sau ổ cắm điện, hộp kỹ thuật cạnh bếp: đường đi giữa các phòng, và là lối lan sang phòng bên trong chung cư.

Văn phòng không có bếp vẫn có gián Đức vì cùng lý do: máy pha cà phê, bình nước nóng lạnh, tủ mát nước ngọt. Muốn biết ổ ở đâu, xem thêm gián Đức trú ở đâu trong bếp nhà hàng.

Vì sao gián Đức nhân đàn nhanh và khó dứt?

Ba con số nói hết: 30–40 trứng mỗi bọc, 5–8 bọc trong đời mẹ, và 50–60 ngày để gián non thành gián đẻ ở bếp ấm 28–30 °C. Một cặp vào bếp tháng 1, tới tháng 4 đã có ổ hàng trăm con nhiều lứa. Cộng thêm hai kiểu né thuốc mà loài khác không có.

1. Mẹ giữ bọc trứng sát bụng: thuốc xịt bề mặt giết con mẹ nhưng bọc trứng vẫn nở 20–30 ngày sau. Xịt xong thấy sạch hai tuần, tuần thứ ba lại thấy gián non.
2. Kháng thuốc xịt gốc cúc: gián Đức ở nhiều nơi đã kháng nhóm pyrethroid (permethrin, cypermethrin, deltamethrin) có trong hầu hết bình xịt bán ở tạp hoá. Xịt vào chỉ làm cả ổ tản sang tủ bên cạnh.
3. Né bả có đường glucose: từ năm 1993 các nhà côn trùng học đã ghi nhận những đàn gián Đức thấy vị glucose là đắng và bỏ ăn bả. Gel dùng mãi một loại mà gián không ăn nữa thì phải đổi hoạt chất và đổi nền mồi.

Vì thế gián Đức là loài duy nhất trong nhà mà đội kỹ thuật phải theo dõi bằng bẫy keo sau xử lý, thay vì chỉ nhìn bằng mắt. Số con dính bẫy sau 14 ngày mới là thước đo, không phải cảm giác "hết thấy".

Gián Đức làm hỏng gì trong bếp và trong máy?

Gián Đức không cắn người. Nó làm hỏng đồ ăn trước, vì chân gián mang vi khuẩn từ khay hứng nước lên thớt. Máy móc hỏng theo: gián chui vào bo mạch, chết ở đó và gây chập. Đoàn kiểm tra thấy phân gián trên kệ là ghi biên bản. Nhà có trẻ hen còn thêm bụi dị ứng.

• Vi khuẩn lên bàn sơ chế: Salmonella, E. coli theo chân gián từ khay hứng nước tủ lạnh lên thớt trong một đêm.
• Máy hỏng: máy pha cà phê, cân điện tử, bo mạch tủ mát là chỗ gián vào chết. Một lần thay bo mạch tủ mát tốn hơn cả năm xử lý gián.
• Bụi dị ứng Bla g 1, Bla g 2: từ phân và xác lột, bay trong bếp kín và phòng ngủ sát bếp, gây hen ở trẻ.
• Biên bản kiểm tra: phân gián ở kệ gia vị là đủ để bị ghi vào biên bản, dù không ai thấy con gián nào.

Trong chung cư, gián Đức còn lan theo hộp kỹ thuật và ống thoát nước từ căn này sang căn khác. Một căn xử lý, căn bên không làm thì ít lâu sau lại có; đọc thêm ở gián Đức trong chung cư lây theo tầng ra sao.

Xử lý gián Đức khác gián thường ở chỗ nào?

Không phun lên chỗ chấm gel. Với gián Đức, kỹ thuật viên chấm gel bả có trong danh mục Bộ Y tế cho phép vào từng khe: bản lề tủ, ray ngăn kéo, mép khoang mô-tơ, sau ổ cắm. Gián ăn gel, về ổ chết, con khác ăn xác cũng chết theo.

Ổ giảm rõ sau 7 ngày và giảm tiếp qua vài tuần nếu gel không bị đồ ăn cạnh tranh; các lượt kiểm lại theo lịch giữ ổ ở mức thấp.

Trước khi chấm, không ai xịt gì lên khu vực đó, và dầu mỡ quanh khe được lau sạch để gel là thứ ăn được duy nhất. Bẫy keo dán trước và sau xử lý cho biết ổ giảm thật hay chỉ tản sang chỗ khác; đàn nào không chịu ăn gel thì đổi sang gel có hoạt chất và nền mồi khác. Phun tồn lưu chỉ làm ở chân tường, khe nứt, cống quanh bếp, cách xa chỗ chấm gel: gián bò ngang bề mặt đó chết từ từ và mang thuốc về ổ.

Bả đặt bao lâu thì thấy gián chết, và bếp nhà hàng cần làm gì trong 14 ngày đó, đọc ở đặt bả gián trong bếp bao lâu thấy kết quả và cách xử lý gián cho bếp nhà hàng, quán ăn. Loài gián to bò từ cống lên là chuyện khác, xem gián Mỹ; con gián trắng trong ổ là gián vừa lột xác.