Con gì trông giống gián mà không phải gián?

Thấy một con bọ nâu bò trong nhà, nhiều người gọi ngay là gián. Có khi đúng, có khi là bọ cánh cứng bay vào từ ngoài đèn, là dế từ chậu cây, hay tệ hơn là rệp giường mà ta tưởng gián con. Gọi sai tên thì xử lý sai cách: bọ cánh cứng không cần gel, còn rệp giường không chết vì bẫy gián.

Bài này đi qua các con hay bị nhầm với gián, dấu nhận ra từng con, và vài loài gián lạ ít người biết. Cuối bài là cách chụp ảnh để hỏi người làm nghề cho đúng. Nếu chắc chắn là gián nhưng chưa biết gián Đức hay gián Mỹ, xem bảng ở bài thấy một con gián trong nhà, có phải đã có ổ.

Gián thật có những dấu nhận ra nào?

Gián có thân dẹt hình bầu dục, đầu cúi giấu dưới tấm lưng ngực, 2 râu mảnh dài bằng hoặc hơn thân, 6 chân có gai, và 2 lông đuôi nhỏ ở cuối bụng. Gián chạy rất nhanh, né sáng. Năm dấu này gần như đủ để phân biệt gián với mọi con bọ khác trong nhà.

Gián Đức dài 10–15 mm, màu nâu vàng, có 2 sọc sẫm song song sau đầu. Gián Mỹ dài khoảng 4 cm, nâu đỏ, có viền vàng nhạt trên tấm lưng. Hai loài này chiếm phần lớn gián trong nhà ở Việt Nam. Xem thêm đặc điểm ở trang gián Đức.

Bọ cánh cứng khác gián ở chỗ nào?

Bọ cánh cứng có đôi cánh trước cứng như vỏ, khép lại tạo một đường nối thẳng chạy dọc giữa lưng, thân dày và cứng, đầu thấy rõ, râu ngắn hơn nhiều so với gián. Gián không có đường nối đó, cánh mỏng xếp chồng lên nhau. Bọ cánh cứng cũng chạy chậm, hay nằm ngửa khi rơi.

Nhiều loại bọ cánh cứng màu nâu đen bay vào nhà vào mùa mưa, nhất là buổi tối khi bật đèn: bọ hung, bọ cánh cứng ăn đất, bọ cánh cam. Chúng lạc vào vì ánh sáng, không sống trong nhà, không đẻ trong tủ bếp.

Thấy bọ nhỏ trong gạo, bột, đồ khô thì gần như chắc là mọt, không phải gián con. Xem trang mọt để biết loại nào hại gì.

Dế và gián phân biệt thế nào?

Dế có đôi chân sau to khoẻ để nhảy, gián thì chân đều nhau và chạy. Dế đực kêu về đêm, gián không kêu. Dế cái có ống đẻ trứng dài như cây kim ở cuối bụng. Dế vào nhà từ sân, chậu cây vào mùa mưa, sống ở chỗ ẩm gần đất.

• Dế mèn, dế than: màu nâu đen, chân sau to, kêu rả rích ban đêm; vào nhà từ sân vườn.
• Dế nhũi: chân trước to dẹt như xẻng để đào đất, sống ở bãi cỏ ẩm; thỉnh thoảng bò vào nhà sau mưa.
• Dế lửa, dế hang: lưng gù, râu rất dài, không cánh; ở hầm, kho ẩm, gara.

Dế trong nhà thường không cần thuốc. Giảm đèn ngoài cửa, chặn khe cửa, dọn lá mục và vật dụng sát tường là đủ. Dế hang trong kho ẩm cho biết kho đang ẩm, cần thông gió.

Rệp giường có bị nhầm với gián con không?

Có, và đây là nhầm lẫn tốn kém nhất. Rệp giường trưởng thành dài 4–5 mm, nâu đỏ, thân dẹt tròn như hạt táo, không cánh, râu ngắn, bò chậm, sống ở giường, sofa và hút máu người ban đêm. Gián con thì thân dài hơn, râu dài, chạy rất nhanh, ở bếp.

Thấy con bọ nhỏ trên nệm, kèm vết cắn ngứa thành hàng, nên nghĩ tới rệp trước. Gián cũng có thể bò lên giường nhưng không hút máu. Bài điều gì thu hút gián trong phòng ngủ nói khi nào gián vào phòng ngủ, còn trang rệp giường có đủ dấu nhận ra rệp.

Bọ xít, bọ nước có giống gián không?

Bọ xít có lưng hình tam giác hoặc khiên, có vòi chích gập dưới đầu, tiết mùi hôi khi bị chạm. Bọ nước sống dưới ao, chân trước như càng để bắt mồi, đôi khi bay vào nhà theo đèn. Cả hai đều có hình dáng to, dẹt nên bị nhầm với gián Mỹ, nhưng không sống trong nhà.

• Bọ xít: lưng hình khiên, vòi chích, mùi hôi rất đặc trưng; hay ở cây trồng, bay vào nhà theo đèn.
• Bọ nước, cà cuống: to 4–8 cm, chân trước như càng, sống dưới nước; hiếm khi vào nhà, nếu vào thường do đèn.
• Bọ chét: rất nhỏ 1–3 mm, dẹt hai bên, nhảy xa; ở thú cưng, thảm, không giống gián khi nhìn gần.

Với các loài này, không cần đặt gel hay bẫy gián. Tắt bớt đèn ngoài cửa buổi tối, gắn lưới cửa sổ là cách đơn giản để giảm bọ bay vào.

Gián đất là gián hay con khác?

Gián đất là một nhóm gián thật nhưng sống ngoài trời, trong đất, lá mục, gốc cây. Con cái thường không cánh, thân tròn như con rùa nhỏ, màu nâu đen; con đực có cánh, hay bay vào nhà theo đèn. Gián đất không làm ổ trong tủ bếp, vào nhà rồi thường tự chết vì khô.

Nhiều nhà ở gần vườn, bãi đất trống thấy con "gián tròn không cánh" bò vào phòng khách sau mưa và lo đã có loài gián mới. Thực tế gián đất cần đất ẩm, ít khi sống nổi trong nhà lát gạch. Bài gián đất là con gì có ảnh và cách nhận ra chi tiết.

Một loài gián khác cũng sống trong đất là gián Surinam, hay gặp trong chậu cây cảnh, đất trồng, phân bón. Gián Surinam có thân nâu đen bóng, phần đầu và tấm lưng sẫm, cánh nâu nhạt hơn, dài khoảng 18–25 mm. Gián Surinam đi theo chậu cây vào nhà, văn phòng, có thể sống luôn trong chậu. Xử lý bằng cách thay đất, kiểm chậu trước khi mua, không phải chấm gel trong tủ bếp.

Gián châu Á khác gián Đức thế nào?

Gián châu Á trông gần như giống hệt gián Đức: cùng cỡ 10–15 mm, cùng màu nâu vàng, cùng 2 sọc sau đầu. Khác ở chỗ gián châu Á sống ngoài trời, trong cỏ, lá mục, bay giỏi và bay về phía đèn lúc chập tối. Gián Đức thì sống trong nhà, hầu như không bay.

Nếu thấy con giống gián Đức bay vào lúc chập tối từ ngoài sân, đậu trên cửa kính, đèn, rất có thể là gián châu Á. Chấm gel trong tủ bếp sẽ không giải quyết được, vì nguồn nằm ở cỏ và bồn cây quanh nhà. Bài gián châu Á là gì nói rõ hơn.

Gián trắng, gián vàng là loài khác à?

Không, phần lớn là gián bình thường vừa lột xác. Gián lột vỏ nhiều lần khi lớn, ngay sau mỗi lần lột thân có màu trắng ngà, mềm, vài giờ sau mới sẫm lại. Gián trắng không phải loài riêng, không nguy hiểm hơn. Gián vàng nhạt thường là gián Đức, hoặc gián non vừa lột.

• Gián trắng (gián bạch tạng): gián vừa lột xác, sẫm lại sau vài giờ. Thấy nhiều nghĩa là ổ đang lớn. Xem trang gián bạch tạng.
• Gián vàng nhạt nhỏ: thường là gián Đức hoặc gián nâu dải.
• Gián đen bóng mập: có thể là gián Phương Đông, ít gặp ở miền Nam, ưa chỗ ẩm mát như hầm, cống.
• Gián đỏ to: thường là gián Mỹ.

Thấy gián trắng trong tủ bếp không phải lý do để lo về loài lạ, mà là dấu ổ gián đang có con non lớn lên. Bài gián màu vàng là gián gì có ảnh so sánh.

Chụp ảnh thế nào để người làm nghề nhận ra đúng con?

Chụp ở góc trên xuống và góc nghiêng, đặt một đồng xu hoặc cây bút cạnh con vật để biết kích thước, chụp rõ râu, lưng và cuối bụng. Chụp thêm chỗ thấy con vật, như tủ bếp, nệm, chậu cây, vì chỗ ở nói nhiều về loài không kém hình dáng.

1. Bắt con vật: úp ly nhựa, luồn tờ giấy bên dưới; hoặc dùng băng keo trong dán nhẹ.
2. Đặt vật so sánh: đồng xu, nắp bút, thước kẻ.
3. Chụp 3 góc: trên xuống, nghiêng, mặt dưới nếu được.
4. Chụp chỗ thấy: tủ, khe, nệm, chậu cây, cửa sổ.
5. Ghi giờ thấy: ban ngày hay đêm, có bay về đèn không.

Ảnh rõ cùng vài dòng mô tả thường đủ để kỹ thuật viên phân biệt gián Đức, gián Mỹ, gián châu Á hay một con bọ khác. Nếu là gián thật, cách xử lý cũng khác theo loài.

Nhầm loài thì xử lý sai thế nào?

Nhầm rệp giường thành gián con thì đặt gel trong bếp mà rệp vẫn cắn mỗi đêm. Nhầm gián châu Á thành gián Đức thì chấm gel cả bếp mà gián vẫn bay vào từ sân. Nhầm bọ cánh cứng thành gián thì phun thuốc cả nhà không cần thiết. Nhận đúng loài là bước tiết kiệm tiền nhất.

Cùng nhóm bài về gián, anh chị có thể đọc thêm đi vắng về thấy nhà nhiều gián, vì sao và gián từ quán ăn tầng dưới lên nhà, làm sao chặn.

Có loài nào giống gián mà nguy hiểm hơn không?

Trong nhà ở Việt Nam, con giống gián cần lưu ý nhất là rệp giường vì hút máu và lan nhanh. Một số loài bọ xít hút máu có ở vùng nông thôn cũng có thể cắn người. Các con khác như bọ cánh cứng, dế, gián đất gần như vô hại, chỉ gây khó chịu khi bò vào nhà.

• Rệp giường: vết cắn ngứa, mất ngủ, lan giữa các phòng; cần xử lý sớm.
• Bọ xít hút máu: ít gặp trong thành phố, có vòi chích; nếu bị cắn sưng nhiều nên đi khám.
• Rết: không giống gián nhưng hay bị thấy cùng chỗ ẩm; có nọc, cắn đau. Xem rết.
• Bọ cánh cứng, dế, gián đất: không cắn người, không mang bệnh đáng kể.

Gián thật, nhất là gián Đức, lại có thể mang vi khuẩn lên chén bát, thức ăn và phân, vỏ lột gây dị ứng. Vì vậy với gián thật, nên xử lý chứ không chỉ đuổi ra ngoài.

Con nhỏ màu nâu trong tủ bếp là gián con hay con khác?

Con nhỏ nâu chạy nhanh, râu dài, ở khe tủ thường là gián Đức con. Con nhỏ nâu đi thành hàng là kiến. Con rất nhỏ trong gạo, bột, đồ khô là mọt. Con nhỏ màu bạc, thân như giọt nước, ở sách và giấy là bọ bạc. Chỗ thấy và cách di chuyển giúp phân biệt nhanh.

Gián Đức con mới nở dài khoảng 3 mm, màu nâu sẫm gần đen với một sọc nhạt giữa lưng, chưa có cánh. Qua 6–7 lần lột xác trong khoảng 6–8 tuần, gián lớn dần tới 10–15 mm và mọc cánh. Thấy nhiều cỡ gián khác nhau trong cùng một tủ, từ rất nhỏ đến trưởng thành, là dấu ổ đang đẻ nhiều lứa. Bài gián con trông như thế nào có ảnh từng giai đoạn.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi khi đã chụp ảnh mà vẫn không chắc loài, khi nghi có rệp giường vì có vết cắn thành hàng, khi thấy gián Đức trong tủ bếp ban ngày, hoặc khi con bọ lạ xuất hiện nhiều mỗi đêm. Gửi ảnh qua tin nhắn để kỹ thuật viên nhận diện trước, khảo sát không thu phí.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu nhận diện loài trước khi báo cách làm, vì cách xử lý gián Đức, gián Mỹ, gián châu Á và rệp giường khác nhau. Với gián Đức, chấm gel 0,1–0,3 g mỗi điểm vào khe tủ; với gián Mỹ, phun tồn lưu cổ cống và đặt bả ở hố ga; kiểm lại ngày 7–14. Xem trang dịch vụ diệt gián, các loài gián ở thư viện loài gián, và giá tại bảng giá diệt gián nhà ở.