Thấy một con gián trong nhà, có phải đã có ổ?

Tối khuya xuống bếp uống nước, bật đèn lên thấy một con gián chạy vụt vào gầm tủ. Câu hỏi đầu tiên ai cũng nghĩ tới là: một con thì có sao không, hay đằng sau còn cả trăm con? Câu nói quen thuộc "thấy một con gián là có một trăm con" làm nhiều người lo tới mức đi mua ngay bình xịt, xịt khắp bếp ngay trong đêm.

Thật ra câu trả lời phụ thuộc vào ba thứ: con gián đó là loài gì, mình thấy nó ở đâu, và vào giờ nào. Bài này giúp anh chị đọc đúng ba dấu đó, tự kiểm trong một tuần bằng vài tấm bẫy keo rẻ tiền, và biết khi nào chỉ cần đậy cống, khi nào phải xử lý ổ trong nhà. Nếu đã thấy nhiều dấu như phân, vỏ lột, trứng, đọc thêm bài nhà có gián không, nhìn dấu hiệu nào để biết sớm.

Thấy 1 con gián trong nhà có nghĩa là gì?

Một con gián là một tín hiệu, chưa phải kết luận. Nếu đó là gián Mỹ to, nó có thể vừa bò lên từ cống, phễu thoát sàn hoặc bay vào từ sân, chưa có ổ. Nếu đó là gián Đức nhỏ, nó hầu như không sống ngoài trời, nên đã thấy trong nhà là đã có chỗ ở.

Điểm mấu chốt là hai loài gián hay gặp nhất ở TP.HCM sống rất khác nhau. Gián Mỹ có tổ dưới cống, hố ga, hầm, bò lên nhà để kiếm ăn rồi quay về. Gián Đức sống trọn đời trong nhà, trong khe tủ bếp, khe bản lề, sau tủ lạnh, ít khi đi xa ổ. Vì vậy cùng là "một con gián" nhưng ý nghĩa khác hẳn.

Tài liệu của Đại học Florida và Đại học Bang North Carolina về gián Đức đều ghi rằng loài này gần như chỉ sống trong nhà, phụ thuộc vào hơi ấm, nước và thức ăn của con người. Đó là lý do một con gián Đức đáng lo hơn một con gián Mỹ.

Làm sao phân biệt nhanh gián Mỹ và gián Đức khi chỉ thấy một con?

Nhìn cỡ và màu trước, rồi để ý hai sọc sau đầu. Gián Mỹ dài khoảng 3–4 cm, gần bằng ngón tay cái, màu nâu đỏ bóng, có vệt vàng nhạt viền sau đầu. Gián Đức chỉ dài khoảng 1–1,5 cm, cỡ móng tay út, màu nâu vàng nhạt, có hai sọc sẫm song song chạy dọc sau đầu.

Khi gián chạy quá nhanh, chưa kịp nhìn, có vài cách đoán thêm:

• Chỗ chạy vào: gián Mỹ chạy về phía phễu thoát sàn, khe cửa, cống; gián Đức chạy vào khe tủ, bản lề, gầm bếp.
• Giờ thấy: gián Mỹ chủ yếu thấy lúc khuya; gián Đức có thể thấy cả ban ngày nếu ổ đã đông.
• Có bay không: gián Mỹ bay được đoạn ngắn, hay bay vào đèn đêm mưa; gián Đức gần như không bay.
• Chụp ảnh: chụp nhanh bằng điện thoại, phóng to xem sọc sau đầu.

Nếu thấy một con màu trắng ngà, đừng hoảng: đó thường là gián vừa lột xác, vài giờ sau sẽ sẫm màu lại. Trang gián Đức và gián Mỹ có ảnh cận cảnh để so.

Thấy gián vào ban ngày thì có đáng lo hơn không?

Có. Gián là côn trùng sống về đêm, ban ngày chúng nấp trong khe tối. Khi chỗ nấp đã quá đông, thức ăn khan hiếm, gián non và gián yếu bị đẩy ra ngoài, nên mới thấy chúng bò ban ngày. Thấy gián Đức bò ban ngày trên mặt bếp, tường, tủ chén thường là dấu ổ đã lớn.

Với gián Mỹ, thấy ban ngày thường có lý do khác: trời mưa lớn làm ngập cống, gián bò lên tìm chỗ khô; nhà vừa có người xịt thuốc ở cống, gián bị đuổi lên; hoặc có con bị thương, sắp chết. Một con gián Mỹ bò lảo đảo ban ngày sau khi khu phố phun thuốc không có nghĩa nhà mình có ổ.

Câu "thấy một con gián là có một trăm con" có đúng không?

Đúng một nửa. Với gián Đức, câu này gần với thực tế vì một bọc trứng nở khoảng 30–40 con non, và gián cái mang bọc theo tới gần lúc nở. Thấy một con trưởng thành thường có nghĩa đã có vài con cái đang đẻ trong khe. Với gián Mỹ đi lạc từ cống, câu này thường không đúng.

Gián Đức sinh sản rất nhanh. Theo tài liệu của Đại học Bang North Carolina, trong điều kiện ấm như bếp nhà ở TP.HCM, một con cái có thể đẻ nhiều bọc trong đời, mỗi bọc vài chục trứng, và gián non lớn thành gián trưởng thành chỉ sau vài tháng. Vì vậy thấy một con gián Đức hôm nay, bỏ qua 2–3 tháng, có thể thành một ổ thật sự.

Ngược lại, gián Mỹ đẻ bọc trứng ít hơn và lớn chậm hơn nhiều. Một con gián Mỹ lạc lên từ cống, nếu nhà không có chỗ ẩm, không có đồ ăn, thường bò về lại cống hoặc chết. Đó là lý do với gián Mỹ, việc chính là chặn đường lên chứ không phải lo ổ trong nhà.

Một con gián thấy được đến từ đâu?

Có bốn nguồn chính: cống và phễu thoát sàn; khe cửa, cửa sổ, ban công; nhà hàng xóm qua tường chung, ống kỹ thuật; và đồ mang vào như thùng carton, đồ điện cũ, túi hàng. Gián Mỹ chủ yếu đi hai đường đầu. Gián Đức chủ yếu đi hai đường sau, đặc biệt là theo đồ.

Nếu vừa nhận đồ cũ, thùng hàng, hay mới chuyển nhà mà thấy gián Đức, rất có thể gián đi theo đồ. Bài vừa dọn nhà mới đã thấy gián, từ đâu ra đi sâu vào trường hợp này.

Tự kiểm trong 7 ngày để biết có ổ hay không thế nào?

Đặt 2–3 tấm bẫy keo ở những chỗ gián hay đi: gầm bồn rửa, sát chân tủ bếp, sau tủ lạnh, cạnh nhà tắm. Để yên 7 đêm, không dời bẫy. Hết 7 ngày, đếm gián dính theo loài và theo tấm bẫy: số con và vị trí cho biết có ổ hay chỉ là con lạc.

Cách đọc kết quả sau 7 đêm:

Bẫy keo vừa bắt gián vừa là công cụ đo, giống cách kỹ thuật viên dùng bẫy giám sát ở bếp nhà hàng. Bài bẫy dính gián không bắt được con nào là sao giải thích khi bẫy trống.

Soi những chỗ nào trong nhà để tìm dấu ổ gián?

Cầm đèn pin, soi 8 chỗ trong khoảng 15 phút: bản lề tủ bếp, ray ngăn kéo, gầm bồn rửa, khoang mô-tơ sau tủ lạnh, khe dưới lò vi sóng, gầm bếp ga, hộp gen, khe chân tường. Tìm phân gián như hạt tiêu đen, vỏ lột nâu nhạt, bọc trứng nâu dài cỡ 8 mm, và mùi hôi.

• Phân gián: chấm đen nhỏ như hạt tiêu hoặc vệt đen ở mép khe, nhiều nhất ở cửa ổ.
• Vỏ lột: lớp vỏ mỏng màu nâu nhạt, hình con gián, rơi trong khe.
• Bọc trứng: viên nâu dài khoảng 8 mm, có rãnh ngang, dính trong khe hoặc rơi.
• Mùi: ổ lớn có mùi hôi ngai ngái, khó tả, rõ nhất khi mở tủ kín.
• Gián chết: xác gián rải rác trong tủ, gầm bếp.

Thấy dấu ở chỗ nào, chỗ đó là cửa ổ hoặc rất gần ổ. Một bếp gia đình có gián Đức thường có vài ổ trong vòng 2 m quanh bếp nấu và bồn rửa. Bài cách tìm ổ gián trong nhà có hướng dẫn soi từng chỗ chi tiết hơn.

Thấy một con gián thì có nên xịt thuốc ngay không?

Không nên xịt khắp nhà. Với gián Mỹ lạc từ cống, xịt trúng con đó là đủ, việc chính là đậy cống. Với gián Đức, xịt bình xịt vào khe làm gián tản sang khe khác, ổ tách ra nhiều chỗ, và làm hỏng việc đặt gel sau đó vì gián tránh chỗ có mùi thuốc.

Một con gián Mỹ đang bò thì xịt nước pha xà phòng hoặc dùng dép là được, không cần thuốc. Với gián Đức, nếu tự làm, hãy dọn tủ, chấm gel nhỏ vào đúng khe có dấu, đặt bẫy keo, và để yên. Xịt thuốc lên chỗ đã chấm gel là lỗi phổ biến nhất khiến gián không giảm.

Một con gián có nguy hiểm cho sức khoẻ không?

Một con gián thoáng qua không gây nguy hiểm tức thì, nhưng gián có thể mang vi khuẩn từ cống, rác lên mặt bếp, và phân, vỏ lột gián chứa chất gây dị ứng. Thấy gián bò qua mặt bếp, chén bát, nên rửa lại trước khi dùng. Nhà có trẻ nhỏ, người hen suyễn càng nên xử lý sớm.

Gián không cắn người như muỗi hay rệp, rất hiếm khi cắn. Rủi ro chính là vệ sinh: gián đi từ cống, thùng rác lên kệ chén, thớt, đồ ăn để hở. Bài gián truyền bệnh gì và gây dị ứng thế nào giải thích kỹ hơn.

• Rửa lại chén bát, thớt nếu thấy gián bò qua.
• Đồ ăn để hở có gián bò vào thì bỏ phần đó.
• Đậy đồ ăn, cất đồ khô vào hộp kín, nhất là ban đêm.
• Lau mặt bếp trước khi nấu nếu bếp có gián.

Chung cư, nhà phố, phòng trọ đọc "một con gián" khác nhau thế nào?

Ở chung cư, một con gián có thể đến từ căn bên qua hộp gen, đường ống chung, nên nhà sạch vẫn có thể thấy. Ở nhà phố, gián Mỹ từ hố ga sân là nguồn chính. Ở phòng trọ, bếp chung và cống chung của cả dãy làm một con gián thường là dấu cả dãy đang có gián.

Ở chung cư, nếu nhiều căn cùng trục báo gián Đức, đó là chuyện cả toà; bài chung cư phun rồi vẫn có gián nói cách xử lý theo cụm căn. Phòng trọ thì xem phòng trọ nhiều gián phải làm sao.

Nên làm gì ngay trong đêm thấy con gián đầu tiên?

Ba việc trong 10 phút: cất đồ ăn hở vào hộp kín, đậy nắp phễu thoát sàn nhà tắm và bếp, đổ rác ướt ra ngoài. Sáng hôm sau mua 2–3 tấm bẫy keo đặt ở gầm bồn rửa, sát chân tủ bếp, cạnh nhà tắm. Ghi lại giờ và chỗ thấy con gián để đối chiếu.

1. Đêm đó: cất đồ ăn, đậy cống, đổ rác, lau vụn trên mặt bếp.
2. Sáng hôm sau: đặt bẫy keo, soi nhanh bản lề tủ, gầm bồn rửa bằng đèn pin.
3. Ngày 1–7: để yên bẫy, mỗi sáng nhìn qua, không xịt thuốc.
4. Ngày 7: đếm gián theo loài, theo bẫy; đọc bảng ở mục trên.
5. Sau ngày 7: nếu là gián Đức, dọn tủ và chấm gel đúng khe; nếu là gián Mỹ, chặn cống.

Nhiều nhà làm ngược lại: thấy con gián là xịt cả bếp ngay trong đêm, tuần sau thấy gián ở chỗ khác. Đọc thêm bài nhà đã có gián thì làm theo thứ tự nào.

Bao lâu không thấy gián nữa thì yên tâm?

Sau khi đã chặn cống hoặc xử lý ổ, nếu bẫy keo không bắt được con nào trong 2–3 tuần liền, không thấy phân mới, không thấy gián con, có thể yên tâm. Với gián Đức, cần theo dõi đủ lâu vì bọc trứng nở sau khoảng 3–4 tuần; không thấy gián vài ngày chưa có nghĩa đã hết.

Cách theo dõi đơn giản: giữ 2 tấm bẫy keo ở gầm bồn rửa và sau tủ lạnh, thay mỗi tháng. Lau sạch phân cũ trong tủ để dễ nhận phân mới. Bẫy trống liên tục, tủ sạch phân trong 1 tháng là dấu tốt.

Cùng nhóm bài về gián, anh chị có thể đọc thêm thấy trứng gián trong tủ bếp, xử lý thế nào và vừa dọn nhà mới đã thấy gián, từ đâu ra.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi khi bẫy keo bắt được nhiều gián Đức non sau 7 ngày, khi thấy gián ban ngày ở nhiều chỗ, khi đã tự chấm gel 2–3 tuần mà gián không giảm, hoặc khi gián Mỹ bò lên nhiều đêm liền. Kỹ thuật viên khảo sát không thu phí, soi khe tủ, đếm ổ trước khi báo phạm vi.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu bơm gel vào khe tủ với gián Đức, mỗi điểm chỉ 0,1–0,3 g ở lối ra vào ổ, và phun tồn lưu cổ cống, chân tường với gián Mỹ, ở chỗ khác chỗ đặt gel. Một buổi cho bếp gia đình mất khoảng 60–90 phút; gia đình không cần rời nhà nếu chỉ đặt gel. Kỹ thuật viên kiểm lại ngày 7–14 theo phiếu điểm gel. Cách làm đầy đủ ở trang dịch vụ diệt gián; giá theo mặt bằng ở bảng giá diệt gián nhà ở.