Diệt chuột nhà máy, kho: ba vòng trạm từ vành đai tới khu sản xuất, cửa dock và hồ sơ audit

Diệt chuột nhà máy bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ bản vẽ mặt bằng và một vòng khảo sát quanh hàng rào. Trên bản vẽ đánh dấu ba vòng: vành đai ngoài, tường xưởng cùng các cửa, khu bên trong. Đi quanh hàng rào, mương, khu rác, bãi pallet, cửa dock, ghi chỗ có hang, vệt mỡ, phân, lỗ ống, khe cửa cuốn.

Hỏi ba bộ phận trước khi đặt trạm: kho cho biết lô hàng nào từng có dấu cắn, bảo trì cho biết chỗ nào từng bị cắn cáp, QA cho biết audit lần trước ghi gì. Ba nguồn này thường chỉ đúng chỗ chuột đang vào. Nhà máy đã có chương trình cũ thì lấy sơ đồ và báo cáo của 6–12 tháng gần nhất để so.

Kết quả buổi khảo sát là một sơ đồ trạm đề xuất: số trạm mỗi vòng, vị trí, loại trạm, khu không được dùng bả. QA duyệt sơ đồ trước khi đặt, vì đây là giấy tờ đoàn audit sẽ đối chiếu.

Chuột vào nhà máy từ những nguồn nào?

Nhà máy có bốn nguồn chuột hay gặp: từ ngoài hàng rào như ruộng, kênh, nhà máy bên cạnh; từ cống, mương thoát nước; theo hàng hoá, pallet, xe tải; và từ khu rác, căng tin trong khuôn viên. Mỗi nguồn có đường vào khác nhau nên phải chặn ở vòng khác nhau.

Diệt chuột nhà máy mà chỉ đặt bẫy trong xưởng là làm ngược, vì bốn nguồn này đều nằm ở ngoài.

• Ngoài hàng rào: nhà máy trong khu công nghiệp mới, giáp đất trống, ruộng, kênh có áp lực chuột cống rất cao.
• Cống, mương: chuột cống sống dọc mương thoát, lên theo hố ga, miệng cống quanh xưởng.
• Hàng hoá, pallet: nguyên liệu nông sản, bao bì giấy, pallet gỗ từ kho khác mang chuột nhắt, có khi chuột cống non.
• Xe tải, container: xe đậu qua đêm cạnh dock, container mở cửa chờ dỡ hàng.
• Khu rác, căng tin: nguồn ăn trong khuôn viên kéo chuột từ ngoài vào.

Chuột cống đi khoảng 30–46 m quanh hang, nên một ổ ở mương ngoài hàng rào có thể kiếm ăn tới khu rác và cửa dock. Chuột nhắt theo hàng vào thì làm ổ ngay trong kho, đi 3–9 m quanh ổ, nên dấu của nó nằm gọn trong một dãy kệ.

Sau những đợt ngập, mưa lớn, chuột ở mương, cống bị đẩy lên khu đất cao, tức là vào xưởng. Nhà máy ở vùng trũng nên kiểm trạm vành đai ngay sau khi nước rút.

Vành đai ngoài, hàng rào, mương xử lý thế nào?

Vành đai ngoài là nơi duy nhất trong nhà máy đặt trạm bả có thuốc. Trạm có khoá, gắn cố định xuống nền hoặc tường, cách nhau khoảng 15–30 m dọc hàng rào, dày hơn ở khu rác, góc giáp mương, cạnh hố ga. Mỗi trạm có số, có tem ngày kiểm.

Bả trong trạm là loại có trong danh mục Bộ Y tế cho phép, dạng khối gắn trên thanh giữ, chuột không tha ra ngoài được. Chuột cống né trạm mới khoảng 3–5 ngày, rồi mới ăn; sau khi ăn, bả có tác dụng sau 4 ngày tới 2 tuần, nên đọc trạm theo tuần chứ không theo ngày.

Dải sát chân tường xưởng phía ngoài nên để trống khoảng 1 m, không trồng cây bụi, không để vật tư. Dải này vừa làm chuột ngại đi qua chỗ trống, vừa cho người kiểm nhìn thấy hang, vệt đất mới đào.

Cửa dock, cửa nhận hàng xử lý thế nào?

Cửa dock là chỗ chuột vào nhiều nhất ở nhà máy và kho. Mỗi cửa cần trạm có khoá hai bên phía ngoài, hộp giám sát không thuốc hai bên phía trong, gioăng kín chân cửa cuốn, đệm làm kín quanh miệng dock, và quy định đóng cửa ngay khi xe rời.

• Chân cửa cuốn: gioăng cao su hoặc chổi; khe chân cửa từ khoảng 12 mm là chuột cống lọt.
• Miệng dock: đệm làm kín quanh thùng xe; bàn nâng dock có khe hở dưới là chỗ chuột trú.
• Rèm nhựa, rèm gió: giảm côn trùng bay, không chặn được chuột; vẫn cần đóng cửa cuốn.
• Khu chờ hàng trong cửa: không để pallet qua đêm sát cửa; kiểm hàng trước khi đưa vào kho.
• Đèn ngoài cửa: đèn sáng suốt đêm kéo côn trùng, côn trùng kéo chuột tới; dùng đèn ít hút côn trùng.

Kiểm hàng nhận là việc của kho, không phải của đơn vị diệt chuột, nhưng là chỗ chặn được chuột nhắt đi theo hàng. Quy định đơn giản: lô hàng có dấu cắn, phân, nước tiểu thì tách riêng, chụp ảnh, báo QA, không đưa vào kho chính. Ghi vào sổ nhận hàng để biết nhà cung cấp nào hay có vấn đề.

Kho nguyên liệu, kho thành phẩm, pallet làm gì?

Trong kho, chuột cần chỗ trú kín và đường đi khuất. Kê kệ, pallet cách tường khoảng 45 cm, kẻ vạch sơn trắng dọc chân tường để soi được dấu, đặt hộp giám sát không thuốc dọc tường cách nhau 6–12 m, và kiểm dưới các pallet đứng yên lâu nhất.

Diệt chuột kho xưởng phần lớn là việc kê hàng và giữ lối soi; bẫy chỉ làm được việc khi kho đã gọn.

Kho nông sản, bột, đường, hạt là nơi áp lực chuột cao nhất. Hàng bị cắn, có phân thì tách ra, ghi số lượng, báo QA quyết định bỏ hay xử lý. Kho thành phẩm đóng gói kín ít bị ăn hơn, nhưng thùng carton bị cắn thủng là đủ để khách hàng trả về cả lô.

Kho lạnh, kho mát ít chuột trong buồng nhưng chuột hay trú quanh dàn máy nén bên ngoài, khoang kỹ thuật trên trần kho. Kiểm gioăng cửa kho lạnh và đặt hộp giám sát quanh khu máy nén.

Khu sản xuất làm gì và không làm gì?

Khu sản xuất, nhất là sản xuất thực phẩm, dược, bao bì thực phẩm, không đặt bả dưới bất kỳ dạng nào. Chỉ dùng bẫy không thuốc: bẫy dính trong hộp, bẫy kẹp trong hộp, hộp giám sát có tấm keo, đặt dọc tường, cố định, đánh số. Không đặt bẫy ở chỗ có thể rơi vào dây chuyền.

Lý do không đặt bả trong khu sản xuất rất rõ: chuột ăn bả không chết ngay, có thể chạy vào máy, chết trong máng, trong khoang máy; mảnh bả có thể theo chân chuột vào sản phẩm. Các bộ tiêu chuẩn như BRC, FSSC 22000, ISO 22000, GMP đều hỏi nhà máy đã kiểm soát rủi ro này thế nào.

Thấy chuột hoặc phân trong khu sản xuất thì xử lý như một sự cố: dừng khu đó nếu QA yêu cầu, kiểm sản phẩm trong ca, tìm đường vào, tăng bẫy quanh điểm phát hiện, ghi phiếu có ngày mở, ngày đóng. Theo Codex về vệ sinh thực phẩm, khuôn viên nhà máy chế biến thực phẩm phải được giữ để ngăn động vật gây hại xâm nhập và trú ẩn.

Tủ điện, máng cáp, khu kỹ thuật làm gì?

Chuột cắn cáp là rủi ro lớn với nhà máy cơ khí, điện tử. Tủ điện, trạm biến áp, phòng máy nén khí, máng cáp trên cao ấm và ít người, là chỗ chuột trú. Đặt hộp giám sát quanh khu kỹ thuật, bịt lỗ cáp vào tủ điện, kiểm máng cáp theo lịch bảo trì.

Xử lý chuột nhà máy ở khu kỹ thuật nên đi cùng lịch bảo trì, để không phải mở tủ điện hai lần.

• Tủ điện, tủ điều khiển: bịt lỗ đi cáp ở đáy tủ bằng tấm che và vật liệu chống cháy; kiểm phân trong tủ khi bảo trì.
• Trạm biến áp, phòng máy phát: trạm có khoá bên ngoài cửa, hộp giám sát bên trong.
• Máng cáp trên cao: bẫy buộc cố định trên máng ở đoạn có dấu; chuột mái chạy dọc máng.
• Hầm cáp, rãnh cáp: nắp đậy khít; rãnh hở là đường chạy kín dưới sàn xưởng.

Khi bảo trì phát hiện cáp bị cắn, ghi vị trí lên sơ đồ trạm và báo ngay cho người phụ trách chương trình chuột. Chuỗi vết cắn nối nhau thường chỉ ra đường chuột đi trong máng cáp, từ đó biết đặt bẫy ở đâu và bịt lỗ nào.

Nhà máy có phòng sạch, phòng điện tử thì xử lý theo quy định ra vào của phòng: kỹ thuật viên mặc đồ phòng sạch, dụng cụ được lau trước khi mang vào, chỉ đặt hộp giám sát ở khu đệm, không vào khu cấp sạch cao nếu không cần.

Căng tin, khu rác, khu xử lý nước thải làm gì?

Căng tin và khu rác là nguồn ăn kéo chuột vào khuôn viên. Khu xử lý nước thải có nước, có hữu cơ, có đường ống lớn. Ba khu này cần trạm có khoá quanh bên ngoài, hộp giám sát bên trong căng tin, và quy định dọn rác, thức ăn thừa ngay sau mỗi bữa ăn ca.

Bếp ăn ca thường do một đơn vị suất ăn thuê ngoài vận hành. Hợp đồng nên ghi rõ phần nào đơn vị suất ăn lo, phần nào nhà máy lo: bên trong bếp thường thuộc đơn vị suất ăn, khu rác chung và vành đai thuộc nhà máy. Không chia rõ thì khu rác giữa hai bên thành chỗ không ai làm.

Rác ướt từ căng tin không nên đi chung đường với nguyên liệu vào xưởng. Lối rác ra và lối hàng vào tách nhau là cách giảm chuột đi theo rác tới cửa kho.

Ngưỡng hành động và đọc số liệu trạm thế nào?

Mỗi lượt kiểm ghi từng trạm: ăn hết, ăn một phần, không ăn, có chuột trên bẫy hay không. Số trạm có dấu ăn chia cho tổng số trạm của một vòng là tỷ lệ hoạt động của vòng đó. Nhà máy đặt ngưỡng: vượt ngưỡng thì phải hành động, không chỉ ghi nhận.

Ngưỡng cụ thể do nhà máy chọn cùng đơn vị làm, theo mức rủi ro của sản phẩm. Nhà máy thực phẩm, dược đặt ngưỡng khu bên trong bằng không; nhà máy cơ khí có thể chấp nhận vài phát hiện ở kho phụ mỗi quý nếu đã có phiếu đóng.

Đọc theo tuần để hành động, đọc theo tháng và quý để thấy xu hướng. Một tháng tỷ lệ vành đai ngoài tăng mà vành đai trong vẫn sạch là vành đai đang làm đúng việc của nó; nếu cả hai cùng tăng thì có nguồn mới ở gần, như nhà máy bên cạnh đang xây, mương vừa nạo vét, hay mùa thu hoạch ở ruộng gần đó.

Đoàn audit hỏi những giấy tờ gì?

Đoàn audit theo BRC, FSSC 22000, ISO 22000, GMP thường hỏi cùng một bộ: sơ đồ trạm cập nhật, hợp đồng của đơn vị làm, danh sách chế phẩm kèm số đăng ký, báo cáo từng lượt, báo cáo xu hướng, phiếu khắc phục có ngày đóng.

1. Sơ đồ trạm: đánh số, ghi loại trạm, cập nhật mỗi lần dời; đoàn sẽ đi đối chiếu vài trạm thật.
2. Hợp đồng, năng lực: phạm vi, lịch kiểm, đăng ký kinh doanh của đơn vị làm.
3. Chế phẩm: danh sách bả, keo dùng, số đăng ký lưu hành, phiếu an toàn hoá chất.
4. Báo cáo lượt: từng trạm, từng lượt, có chữ ký người kiểm và người của nhà máy.
5. Xu hướng: biểu đồ theo tháng, theo vòng; nhận xét của đơn vị làm.
6. Phiếu khắc phục: phát hiện gì, việc gì, ai làm, ngày đóng.
7. Đánh giá định kỳ: biên bản xem lại chương trình hằng năm hoặc sau sự cố.

Lỗi hay bị ghi nhất không phải là có chuột, mà là sơ đồ không khớp thực tế: trạm số 12 trên sơ đồ nhưng ngoài thực tế đã bị dời khi xếp lại kho, hoặc phiếu khắc phục mở từ ba tháng trước chưa đóng. Kiểm sơ đồ với thực tế mỗi quý giúp tránh lỗi này.

Nhà máy trong khu công nghiệp, kho logistics khác gì?

Nhà máy trong khu công nghiệp chịu áp lực chung của cả khu: mương chung, đất trống chờ xây, nhà máy bên cạnh. Kho logistics thì có hàng ra vào nhiều nhất, nhiều chủ hàng, nhiều cửa dock, hàng nằm lâu. Hai loại này cần vành đai dày hơn và kiểm hàng nhận chặt hơn nhà máy riêng lẻ.

Diệt chuột kho logistics vì thế cần lượt kiểm kỹ ở cửa dock hơn ở giữa kho.

• Khu công nghiệp mới: đất trống, cỏ cao quanh lô; chuột cống từ ruộng cũ dồn vào nhà máy đã chạy.
• Mương chung của khu: báo ban quản lý khu công nghiệp khi thấy hang dọc mương, nắp hố ga hỏng.
• Kho nhiều chủ hàng: hàng từ nhiều nguồn; kiểm lúc nhận, tách lô có dấu.
• Kho có nhiều cửa dock: mỗi cửa một cặp trạm ngoài, một cặp hộp trong; quy định đóng cửa.
• Hàng nằm lâu: pallet đứng yên nhiều tháng là chỗ làm ổ; xoay vòng, kiểm dưới pallet.

Kho thuê lại từ chủ khác nên khảo sát trước khi nhập hàng: kho cũ thường để lại hang ở chân tường, ổ trên mái, lỗ ở cửa cuốn. Bịt và đặt trạm khi kho còn trống dễ hơn nhiều so với khi đã đầy hàng. Chương trình cho kho nhiều chủ hàng thường ghi rõ chủ nào chịu phần nào trong hợp đồng thuê kho.

Cách diệt chuột nhà máy theo thứ tự nào khi bắt đầu chương trình?

Một chương trình mới thường mất 2–4 tuần để chạy ổn: tuần đầu khảo sát và duyệt sơ đồ, tuần thứ hai đặt trạm cả ba vòng, các tuần sau đọc trạm và điều chỉnh. Làm theo thứ tự từ ngoài vào để không kéo chuột từ vành đai vào trong xưởng.

1. Khảo sát: đi ba vòng, ghi dấu, chỗ cần bịt; lấy báo cáo cũ nếu có.
2. Sơ đồ đề xuất: số trạm từng vòng, loại trạm, khu không dùng bả; QA duyệt.
3. Đặt vành đai ngoài: trạm có khoá dọc hàng rào, khu rác, mương.
4. Đặt vành đai trong: hộp giám sát dọc tường xưởng, hai bên cửa dock, kho.
5. Đặt khu bên trong: bẫy không thuốc quanh khu sản xuất, đóng gói, theo quy định ra vào.
6. Danh sách khắc phục: gioăng cửa, nắp cống, lỗ cáp; giao bảo trì, có hạn.
7. Lượt kiểm hằng tuần: đọc trạm, ghi phiếu, so ngưỡng, mở phiếu khắc phục khi vượt.
8. Báo cáo tháng: xu hướng từng vòng, nhận xét, đề xuất dời hay thêm trạm.

Nhà máy chuyển từ đơn vị cũ sang đơn vị mới thì xin lại sơ đồ, báo cáo ít nhất 12 tháng gần nhất. Giữ nguyên số trạm cũ ở những chỗ vẫn đúng, chỉ dời những trạm sai vị trí, để số liệu xu hướng không bị đứt quãng trước kỳ audit.

Mẹo tự làm nào có tác dụng ở nhà máy, mẹo nào không?

Ở nhà máy, việc tự làm có tác dụng là các việc của kho và bảo trì: kê kệ cách tường, vạch sơn chân tường, đóng cửa dock, kiểm hàng nhận, bịt lỗ cáp. Máy siêu âm trong kho, nuôi mèo ở xưởng, mua bả về rải quanh kho thì không thay được chương trình.

Một việc tự làm rất có ích là cho công nhân kho, bảo vệ ca đêm một kênh báo dấu: thấy chuột ở đâu, giờ nào, chụp ảnh gửi vào nhóm. Người làm ca đêm thấy chuột nhiều hơn mọi lượt kiểm ban ngày.

Mọi bẫy, trạm trong nhà máy, kể cả do nhà máy tự đặt, nên có số trên sơ đồ. Bẫy lạ không có số là thứ đoàn audit hỏi ngay: ai đặt, khi nào, có ai kiểm không.

Sai lầm hay gặp khi diệt chuột ở nhà máy

Sai lầm hay gặp nhất là đặt bả trong khu sản xuất, sơ đồ không cập nhật khi xếp lại kho, chỉ ghi số liệu mà không mở phiếu khắc phục, và để cửa dock mở suốt ca. Mỗi lỗi vừa làm chuột vào, vừa làm nhà máy mất điểm khi audit.

Sai lầm cuối là coi chuột là việc riêng của đơn vị diệt chuột. Đơn vị đặt và đọc trạm, nhưng gioăng cửa, nắp cống, lỗ cáp, kệ kho là việc của nhà máy. Lịch kiểm, sơ đồ, báo cáo cho nhà máy có ở trang dịch vụ diệt chuột; giá theo diện tích ở bảng giá diệt chuột nhà máy, kho; cách xử lý các loài côn trùng khác theo ba vòng ở cách xử lý côn trùng nhà máy.