Cách phòng ngừa côn trùng và chuột: chặn đúng lối của từng loài

Cách phòng ngừa côn trùng bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu bằng ba câu hỏi: con gì đang có hoặc dễ có, nó vào bằng lối nào, nó sống nhờ thứ gì trong nhà. Trả lời được ba câu đó là biết việc cần làm. Bỏ qua bước này mà mua thuốc về xịt thì thường xịt đúng con, sai chỗ, và tuần sau lại phải xịt tiếp.

1. Con gì: nhìn con vật, phân, dấu vết; ghi chỗ và giờ gặp.
2. Vào bằng lối nào: cửa, ống thoát, khe quanh ống, hàng mang vào, hay sinh ngay trong nhà.
3. Sống nhờ gì: rác, đồ ngọt, nước đọng, gỗ ẩm, giấy, máu người.
4. Chọn việc: chặn lối đó, cắt thứ nó sống nhờ, đặt cách theo dõi.

Chưa nhận ra con vật thì xem các trang nhận diện từng loài trước. Việc phòng chỉ có tác dụng khi làm đúng cho đúng loài.

Ba nguyên tắc chung khi phòng côn trùng là gì?

Dù là loài nào, phòng ngừa cũng xoay quanh ba nguyên tắc. Một, chặn lối: không để con mới vào. Hai, cắt nguồn: không để thức ăn, nước, chỗ đẻ, chỗ trú. Ba, phát hiện sớm: có cách biết côn trùng vừa tới để xử lý khi còn ít. Thiếu nguyên tắc nào thì hai cái kia phải gánh thêm.

Ba nguyên tắc này cũng là cốt của cách làm IPM, tức quản lý dịch hại tổng hợp, mà nhà máy thực phẩm, bệnh viện, khách sạn đang dùng. Ở quy mô nhà ở thì không cần sổ sách nhiều, chỉ cần làm đều.

Thuốc chỉ đứng sau ba nguyên tắc đó: dùng khi đã có ổ, đúng loài, đúng chỗ.

Mỗi loài vào nhà bằng đường nào?

Bảng dưới gom lối vào chính và việc phòng đầu tiên cho tám nhóm hay gặp. Mỗi dòng có link sang nhánh riêng của loài đó, nơi nói chi tiết từng chỗ cần chặn, vật liệu, lịch làm. Nhà gặp nhiều loài một lúc thì xem nhánh tổng hợp ở dòng cuối.

Ba nhóm loài vào bằng ba kiểu khác nhau: tự bò vào qua khe (chuột, kiến, mối), được mang vào (gián Đức, rệp), hoặc sinh ngay trong nhà (muỗi, ruồi giấm, ruồi cống). Biết loài thuộc kiểu nào là biết nên bịt khe, soi hàng hay dọn chỗ đẻ.

Khe hở cỡ nào thì côn trùng, chuột lọt?

Khe hở quyết định vật liệu bịt. Gián Đức chỉ cần một khe 1,6 mm, mối thợ lọt qua khe rộng chỉ 1 mm, chuột nhắt lọt khe 6 mm, chuột cống lọt khe 12 mm. Bịt khe cho chuột phải dùng vật liệu cứng; cho gián, kiến thì keo là đủ.

Xốp nở và keo silicone đơn thuần chuột gặm thủng sau vài đêm, nên chỗ nào có chuột thì phải nhét kim loại trước khi trét.

Nên đọc nhánh nào trước theo tình huống?

Mỗi nhà đến trang này với một chuyện cụ thể. Danh sách dưới chỉ nhánh nên đọc trước cho những tình huống hay gặp nhất. Nhánh nào cũng có lịch làm theo ngày, tuần, tháng, kèm phần nói khi nào cần chuyển sang xử lý.

1. Sắp xây nhà, sắp đổ móng: nhánh mối, phần nhà sắp xây.
2. Vừa đi công tác, du lịch về, bị đốt thành hàng: nhánh rệp giường.
3. Mùa mưa, nhà có trẻ nhỏ, khu có sốt xuất huyết: nhánh muỗi.
4. Nghe tiếng chạy trên trần, thấy phân nhỏ ở bếp: nhánh chuột.
5. Thấy gián con trong tủ bếp, gián to ở nhà tắm: nhánh gián.
6. Hàng kiến vào bếp, kiến ba khoang bay vào phòng: nhánh kiến.
7. Bếp nhiều ruồi, ruồi nhỏ ở nhà tắm: nhánh ruồi.
8. Gặp ba bốn loài cùng lúc: nhánh tổng hợp.

Không chắc con mình gặp là loài gì thì đi theo nhánh nhận diện trước, rồi quay lại đây.

Các nhánh được xếp ngay dưới phần này, bấm vào tên loài để đọc.

Nhà phố, nhà có sân phòng côn trùng thế nào?

Nhà phố, nhà có sân tiếp xúc trực tiếp với đất, cống, cây, nên dễ gặp chuột cống, gián Mỹ, mối đất, kiến lửa, muỗi. Việc phòng ở đây nặng về phía ngoài: nắp hố ga, chân tường, dải trống quanh nhà, đồ chứa nước ngoài sân, cây chạm mái.

1. Thay nắp hố ga vỡ, song chắn thưa; giữ nước trong thoát sàn.
2. Để dải sỏi hoặc đất trống quanh chân tường; không chất đồ sát tường.
3. Tỉa cây chạm mái; bịt khe mái tôn giáp tường.
4. Đổ nước đọng ở sân, máng xối mỗi tuần.
5. Soi chân tường, khung cửa tầng trệt mỗi tháng tìm đường mui.

Nhà phố liền kề nên nói chuyện với hàng xóm: chuột, mối, gián đi qua tường chung, cống chung. Cả dãy cùng làm thì đỡ hơn mỗi nhà tự làm.

Căn hộ chung cư phòng côn trùng ở đâu?

Căn hộ ít tiếp xúc với đất nhưng nối với cả toà qua trục rác, trục kỹ thuật, ống nước, hành lang. Gián Đức, chuột, kiến đi theo trục; muỗi đẻ trong khay máy lạnh, chậu cây lô gia; rệp đi theo hành lý, căn kề. Phần chung là việc của ban quản lý.

1. Trét keo các lỗ ống nước, ống máy lạnh xuyên tường trong căn.
2. Đổ nước khay máy lạnh, đĩa lót chậu cây mỗi tuần.
3. Rác, thùng giấy mang thẳng tới phòng rác, không đặt ở hành lang.
4. Mở vali sau chuyến đi ngoài phòng ngủ.
5. Báo ban quản lý kèm tầng, giờ, chỗ thấy côn trùng.

Ban quản lý muốn có kế hoạch cho cả toà, từ hầm tới mái, có thể xem kiểm soát côn trùng cho toà nhà, chung cư.

Quán ăn, nhà hàng cần phòng những gì?

Quán ăn có thức ăn, nước, hơi ấm quanh năm, cửa sau mở để nhận hàng và đổ rác, nên gián Đức, chuột, ruồi là ba nhóm cần lo nhất. Phòng ở quán phải chia theo ca và theo khu: nhận hàng, kho khô, bếp nóng, khu rác, khu khách. Mỗi khu có người chịu trách nhiệm.

1. Bóc thùng hàng ở khu nhận, không mang thùng giấy vào kho.
2. Kệ kho cách tường, cách sàn; hàng trong thùng nhựa có nắp.
3. Cuối ca: cạo mỡ khe inox, vớt bẫy mỡ, đưa rác đi.
4. Cửa sau tự đóng, rèm nhựa; đèn keo đặt trong, cách cửa ít nhất 5 m.
5. Ghi sổ mỗi ca: thấy côn trùng ở đâu, đã làm gì.

Quán bị đoàn kiểm tra an toàn thực phẩm nhắc về côn trùng thường hở ở khu nhận hàng hoặc khu rác hẻm sau. Ba nhánh gián, chuột, ruồi đều có phần riêng cho bếp quán.

Chuỗi nhiều điểm thì nên có một chuẩn chung cho mọi cửa hàng để quản lý vùng đi kiểm được như nhau.

Văn phòng, toà nhà làm việc phòng côn trùng ra sao?

Văn phòng ít đồ ăn hơn nhà ở nhưng có pantry, máy pha cà phê, ngăn bàn có bánh kẹo, trần giả với máng cáp, và hàng hoá ra vào qua thang hàng. Gián Đức, chuột, kiến là ba nhóm hay gặp. Phòng ở đây dựa vào quy định chung cho nhân viên và việc dọn pantry mỗi chiều.

1. Quy định không để đồ ăn trong ngăn bàn qua đêm.
2. Lau khay máy pha cà phê, lò vi sóng chung mỗi chiều.
3. Thùng carton văn phòng phẩm bóc ở khu nhận, không chất lâu.
4. Kiểm trần giả, lỗ thăm trần sau mỗi đợt sửa chữa.

Cách làm cho văn phòng theo từng khu, kể cả làm ngoài giờ, có ở kiểm soát côn trùng văn phòng.

Nhà máy, kho xưởng phòng côn trùng theo chương trình nào?

Nhà máy, kho xưởng không phòng côn trùng theo kiểu nhà ở mà theo một chương trình: sơ đồ thiết bị, ngưỡng hành động, sổ ghi, đánh giá rủi ro từng khu. Đoàn đánh giá của khách hàng, của chứng nhận sẽ hỏi chương trình đó, không chỉ hỏi đã phun chưa. Phòng ngừa là phần lớn của chương trình.

1. Vành đai: cắt cỏ, dọn phế liệu, trạm bả có khoá cách đều quanh tường.
2. Cửa dock, cửa cuốn: ron đáy, rèm, đóng khi không xuất nhập.
3. Bên trong: pallet cách tường, có lối kiểm; đèn keo đặt đúng chỗ.
4. Hàng nhập: kiểm côn trùng, vết gặm khi nhận.
5. Sổ ghi: mỗi lượt kiểm, mỗi lần thấy côn trùng, việc đã làm.

Nhà máy muốn tự chấm trước khi gọi nhà thầu có thể dùng bảng tự đánh giá rủi ro côn trùng 30 điểm. Chương trình đầy đủ theo tháng có ở kiểm soát côn trùng nhà máy theo IPM.

Nhà sắp xây nên phòng côn trùng từ khâu nào?

Lúc xây là lúc phòng côn trùng rẻ nhất, vì nhiều chỗ chỉ làm được khi còn hở. Lớp chống mối dưới nền phải phun trước khi đổ bê tông; lưới thép quanh ống, nắp hố ga kín, khe mái nên làm ngay lúc thi công. Làm sau khi ở thì tốn hơn, không kín bằng.

1. Phun chống mối nền móng, cổ ống, chân cột theo tiến độ.
2. Lỗ ống xuyên tường khoét vừa ống, bịt kín ngay khi lắp.
3. Hố ga có nắp kín; thoát sàn loại có lỗ nhỏ hoặc có lẫy chặn.
4. Mái tôn có tôn úp kín khe giáp tường.
5. Bồn cây xây cách tường nhà, có chống thấm.

Chủ nhà nên dặn đội thợ từ đầu: không để gỗ cốp pha dưới nền, chỗ đã phun không đào lại. Muốn đặt làm phần chống mối thì xem dịch vụ chống mối công trình.

Trong năm, tháng nào cần làm việc gì?

Côn trùng ở miền Nam theo mùa khá rõ. Mùa khô nóng thì ruồi, kiến tìm nước; đầu mùa mưa thì mối bay, kiến dời tổ; giữa mùa mưa thì muỗi, gián Mỹ, chuột cống tăng; cuối mùa mưa thì kiến ba khoang bay theo đèn. Làm trước mỗi đợt một hai tuần là kịp.

Trứng muỗi vằn thành muỗi trong 7–10 ngày, nên trong mùa mưa nhịp tuần là bắt buộc; các loài khác thì nhịp tháng là đủ.

Lịch phòng ngừa côn trùng theo ngày, tuần cho từng loài có ở cuối mỗi nhánh.

Mẹo dân gian dùng thế nào cho đúng?

Mỗi loài có một bộ mẹo dân gian riêng: lá nguyệt quế cho gián, giấm cho kiến, sả cho muỗi, tinh dầu bạc hà cho chuột, muối cho mối. Phần lớn chỉ xua tạm ở chỗ đặt, vài mẹo làm đứt vệt mùi hay bắt được một ít, không mẹo nào chặn được lối vào hay diệt được ổ.

1. Dùng mẹo như phần phụ, sau khi đã chặn lối và cắt nguồn.
2. Chọn mẹo có lý do rõ: giấm lau đường kiến, bẫy giấm cho ruồi giấm, sấy nóng cho rệp.
3. Bỏ mẹo gây hại: muối làm ố chân tường, dầu nhớt dễ cháy, long não độc trong phòng kín.
4. Không đốt vỏ, nhang trong phòng kín có trẻ nhỏ.

Mỗi nhánh đều có bảng đánh giá mẹo dân gian của loài đó: thấy được gì, giới hạn ở đâu. Bảng do kỹ thuật viên ghi từ những gì gặp ở nhà khách, không chép lại mẹo của nơi khác.

Mẹo nào làm hỏng nhà, hại người thì bỏ dù có tác dụng một chút.

Làm sao biết việc phòng có hiệu quả?

Cách đơn giản nhất là đặt vài tấm bẫy keo ở chỗ hay có côn trùng và đếm mỗi tuần. Số con giảm dần là đang đúng hướng; không giảm là còn lối hoặc còn ổ. Kèm một tờ giấy ghi ngày, chỗ, số con; sau một tháng sẽ thấy rõ chỗ nào cần làm thêm.

1. Đặt 3–5 tấm bẫy keo ở gầm bồn rửa, sau tủ lạnh, cạnh thoát sàn, chân tường kho.
2. Mỗi tuần đếm, ghi loài, cỡ con; thay tấm mỗi tháng.
3. Ruồi thì đếm trên tấm keo đèn; muỗi thì ghi số lần bị đốt trong ngày.
4. Mỗi tháng đi một vòng soi chân tường, khung cửa, trần.

Cơ sở kinh doanh thì sổ ghi này còn là hồ sơ cho đoàn kiểm tra. Kỹ thuật viên của hợp đồng định kỳ cũng đọc chính những tấm bẫy, sổ ghi đó để quyết định lượt sau làm gì.

Bẫy dính toàn con non là dấu hiệu ổ đã ở trong nhà, lúc đó cần xử lý chứ không chỉ phòng.

Khi nào phòng ngừa thôi không đủ?

Khi côn trùng đã thành ổ trong nhà, phòng ngừa chỉ ngăn thêm con mới. Dấu hiệu chung là thấy con non ban ngày, phân dày ở một chỗ, đường mui, tiếng chạy nhiều đêm, bị đốt nhiều đêm liền, hoặc bẫy không giảm sau vài tuần làm đủ việc. Lúc đó cần xử lý theo thứ tự đúng.

1. Xác định loài đã thành ổ và chỗ ổ.
2. Xử lý ổ trước, bịt lối sau, tránh làm côn trùng tản ra.
3. Theo dõi bằng bẫy, sổ ghi để biết khi nào đã ổn.

Muốn có người làm, công ty khảo sát không thu phí, xử lý gián, kiến, muỗi, ruồi trong một buổi; xem dịch vụ diệt côn trùng. Cơ sở cần giữ ở mức thấp quanh năm thì xem kiểm soát côn trùng định kỳ mỗi tháng.

Những sai lầm hay gặp khi phòng côn trùng

Sai lầm chung của hầu hết các nhà là dùng thuốc thay cho phòng ngừa: xịt định kỳ khi chưa có côn trùng, xịt vào hàng kiến, đường mui, xịt mỗi tối mà không đổ nước đọng. Thuốc không chặn được lối vào; lối còn mở thì côn trùng mới cứ vào.

1. Xịt định kỳ thay vì chặn lối: tốn, ám mùi, không giữ được lâu.
2. Làm một lần rồi thôi: phòng ngừa cần nhịp ngày, tuần, tháng.
3. Bịt khe bằng xốp nở cho chuột: chuột gặm thủng sau vài đêm.
4. Bỏ chống mối lúc xây: mất lớp chắn rẻ nhất.
5. Chỉ lo nhà mình: căn bên, cống chung, trục chung vẫn là nguồn.

Một sai lầm nữa là ngại hỏi vì nghĩ có côn trùng là nhà bẩn. Gián Đức theo thùng hàng, rệp theo vali, mối lên từ đất; nhà sạch vẫn gặp. Hỏi sớm, báo sớm thì làm ít mà chặn được nhiều.

Mỗi nhánh có danh sách sai lầm riêng của loài đó, nên đọc kỹ nhánh của loài nhà mình đang gặp.