Phòng sạch nhà máy điện tử có côn trùng, làm thế nào?

Phòng sạch là nơi nhà máy điện tử tốn nhiều tiền nhất để giữ sạch: lọc khí, áp suất dương, quần áo chống tĩnh điện, buồng thổi khí. Vậy mà QA vẫn có lúc nhặt được xác một con muỗi nhỏ trên khay linh kiện, hay thấy kiến bò dọc chân tường phòng đệm. Một con côn trùng trên bo mạch có thể làm hỏng cả lô hàng, và khách hàng ở Nhật, Hàn sẽ hỏi ngay: con này từ đâu vào, nhà máy đã làm gì.

Câu hỏi khó nhất không phải diệt thế nào, mà là làm gì khi không được phun thuốc bên trong. Phòng sạch không chấp nhận hơi thuốc, bụi thuốc, hay thêm bất cứ thứ gì có thể bám lên sản phẩm. Vì vậy cách kiểm soát côn trùng ở đây gần như toàn bộ là chặn từ ngoài vào, theo dõi bằng bẫy, và sửa chỗ hở.

Bài này viết cho QA, EHS, bộ phận cơ điện và quản lý phòng sạch của các nhà máy điện tử, linh kiện, bán dẫn trong khu công nghiệp. Đọc xong anh chị sẽ biết côn trùng vào phòng sạch bằng đường nào, đặt bẫy ở đâu, làm gì ở vùng đệm và vòng ngoài, và hồ sơ nào nên có khi khách hàng đến audit.

Côn trùng nào hay gặp trong phòng sạch nhà máy điện tử?

Hay gặp nhất là côn trùng rất nhỏ biết bay như muỗi nhỏ, muỗi cống, ruồi giấm, bọ trĩ, vì chúng lọt được qua khe rất hẹp. Kế đến là kiến đi theo đường ống, máng cáp, và đôi khi là gián nhỏ theo thùng hàng vào khu chuẩn bị. Chuột hiếm khi vào phòng sạch nhưng hay ở hành lang kỹ thuật bao quanh.

Bảng dưới đây là những loài đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu gặp khi kiểm tra bẫy ở các nhà máy điện tử:

Nhìn cột kích thước sẽ hiểu vì sao phòng sạch vẫn có côn trùng. Bọ trĩ, muỗi nhỏ chỉ khoảng 1 mm, lọt qua khe cửa, khe gioăng, thậm chí bám vào tóc, quần áo của người đi vào. Lọc khí giữ được bụi trong không khí cấp vào, nhưng không giữ được con côn trùng đã đi theo người hay theo thùng hàng.

Côn trùng vào phòng sạch bằng đường nào?

Côn trùng vào phòng sạch chủ yếu theo năm đường: theo người qua phòng thay đồ, theo hàng qua cửa chuyển vật tư, qua khe cửa và gioăng hở, qua ống thoát sàn và ống gió, và từ hành lang kỹ thuật qua lỗ đi ống, máng cáp chưa bịt. Biết đường vào thì mới đặt bẫy đúng chỗ.

1. Theo người: công nhân đi từ nhà ăn, nhà xe, sân cỏ vào phòng thay đồ. Côn trùng nhỏ bám vào tóc, quần áo thường. Phòng thay đồ có tủ để đồ ăn, ống thoát sàn khu rửa tay thì côn trùng còn sống ngay tại đó.
2. Theo hàng: thùng carton, pallet gỗ vật tư từ kho đưa tới khu chuẩn bị. Gián, kiến, côn trùng nhỏ trú trong nếp carton. Đây là lý do nhiều nhà máy cấm carton vào vùng sạch.
3. Qua khe cửa: cửa phòng đệm đóng không khít, gioăng cũ nứt, cửa chuyển hàng (pass box) hở. Áp suất dương giúp đẩy ra, nhưng khi cửa mở liên tục hay áp suất giảm thì côn trùng lọt vào.
4. Qua ống: ống thoát sàn khô nước, bẫy nước ống bị cạn là đường muỗi cống bay lên. Miệng gió hồi, ống gió có lưới rách cũng là đường vào.
5. Từ hành lang kỹ thuật: trần kỹ thuật, khoang ống, máng cáp nối phòng sạch với khu cơ điện. Lỗ xuyên tường không được trám kín là đường cho kiến, côn trùng nhỏ, có khi cả chuột.

Một tình huống hay gặp ở nhà máy điện tử: QA bắt được muỗi nhỏ cánh lông trên bẫy trong phòng đệm nhiều tuần liền, trong khi lọc khí vẫn đạt. Nguồn thường nằm ở ống thoát sàn khu rửa tay cạnh phòng thay đồ: bẫy nước trong ống bị cạn vì ít dùng, cặn hữu cơ trong ống nuôi ấu trùng. Vệ sinh ống, châm nước định kỳ và gắn nắp là việc đầu tiên nên làm, rồi đọc lại bẫy ở lượt sau để xem số muỗi có giảm không.

Vì sao không được phun thuốc trong phòng sạch?

Vì phun thuốc tạo hơi, giọt và cặn có thể bám lên bề mặt, lên sản phẩm, lọt vào hệ thống khí tuần hoàn. Với linh kiện điện tử, chất lạ bám lên bề mặt có thể gây lỗi hàn, lỗi tiếp xúc, ăn mòn. Phun cũng không giải quyết đường vào, nên côn trùng sẽ quay lại.

Nhiều nhà máy từng thử cho người vào phun trong giờ nghỉ, rồi chạy lọc khí cả đêm. Cách này vẫn để lại rủi ro cặn trên tường, trần, thiết bị, và đoàn audit của khách hàng thường không chấp nhận. Trong phòng sạch, chỉ nên có bẫy theo dõi đã được QA đồng ý vị trí và chủng loại.

Những việc nên và không nên làm trong vùng sạch:

Đèn bắt côn trùng loại điện giật không nên dùng gần vùng sạch vì khi côn trùng bị giật, xác vỡ thành mảnh nhỏ văng ra. Loại đèn dùng tấm keo giữ nguyên xác côn trùng trên keo, vừa sạch vừa đếm được để ghi sổ.

Đặt bẫy theo dõi ở đâu cho đúng?

Bẫy theo dõi nên đặt theo các lớp đi từ ngoài vào trong: vòng ngoài nhà xưởng, hành lang và cửa nhận hàng, phòng thay đồ và khu rửa tay, phòng đệm và buồng thổi khí, rồi mới tới vài điểm trong phòng sạch do QA chọn. Mỗi điểm có số, có trên sơ đồ, đọc cùng lịch hằng tháng.

Cách đọc rất đơn giản: lớp ngoài bắt nhiều là bình thường, vì đó là nơi chặn. Lớp 4 và 5 phải gần như bằng không. Khi lớp trong bắt đầu có côn trùng, nhìn ngược ra lớp ngoài xem côn trùng cùng loại tăng ở cửa nào, rồi dò đường vào ở đó. Cách vẽ sơ đồ và đánh số điểm có ở bài sơ đồ đặt bẫy chuột trong nhà máy, áp dụng được cho bẫy côn trùng.

Phòng đệm và buồng thổi khí cần chú ý gì?

Phòng đệm là lớp chặn cuối trước vùng sạch, nên phải kín và được dùng đúng cách. Cửa hai đầu không mở cùng lúc, gioăng cửa còn đàn hồi, khe chân cửa không hở, áp suất được duy trì, đèn trong phòng đệm không hút côn trùng từ ngoài vào, và không ai để đồ ăn, thùng carton ở đây.

• Khoá liên động cửa: hai cửa phòng đệm không mở cùng lúc. Nhiều nơi tắt khoá liên động cho nhanh, đó là lúc côn trùng lọt vào.
• Gioăng cửa: gioăng cũ nứt, cong, bong ra là khe cho côn trùng 1 mm. Kiểm mỗi tháng cùng lượt đọc bẫy.
• Chân cửa: khe dưới chân cửa nên có chổi hoặc gioăng quét sàn.
• Áp suất: báo cho bộ phận cơ điện khi đồng hồ chênh áp giảm, vì áp suất giảm thì không khí bẩn lùa vào theo.
• Buồng thổi khí: thổi đủ thời gian, không ai đi tắt qua. Buồng thổi khí giúp rũ côn trùng nhỏ bám quần áo.
• Không đồ ăn, nước uống: phòng thay đồ có tủ để đồ ăn là nguồn ruồi giấm, kiến, gián ngay sát vùng sạch.

Những việc này thuộc quản lý vận hành của nhà máy, nhưng báo cáo kiểm tra hằng tháng của đơn vị kiểm soát côn trùng nên ghi lại khi thấy gioăng hỏng, cửa không khít, khoá liên động bị tắt, để QA có bằng chứng yêu cầu sửa.

Vòng ngoài nhà xưởng làm gì để giảm côn trùng bay vào?

Vòng ngoài là nơi quyết định số côn trùng tới được cửa. Giảm cỏ cây sát tường, đổi đèn ngoài nhà sang loại ít hút côn trùng hoặc dời đèn ra xa cửa, xử lý nước đọng, quản lý khu rác, phun ngoại vi định kỳ ở mương, chân tường ngoài. Càng ít côn trùng ở ngoài, càng ít con lọt vào trong.

1. Đèn ngoài nhà: đèn sáng trắng gắn ngay trên cửa nhận hàng hút côn trùng bay về cửa suốt đêm. Dời đèn ra cột cách cửa vài mét, chiếu ngược về phía cửa, hoặc dùng loại đèn ít hút côn trùng hơn. Bài côn trùng bay vào nhà xưởng theo đèn nói kỹ cách bố trí lại.
2. Cỏ cây: bọ trĩ, muỗi sống trong cỏ, bồn cây sát tường. Giữ dải sỏi hoặc bê tông khoảng 1 m quanh chân tường nhà xưởng.
3. Nước đọng: máng xối, mái tôn, hố ga, thùng phuy, chân điều hoà là nơi muỗi đẻ.
4. Khu rác: rác hữu cơ từ nhà ăn hút ruồi; đặt khu rác xa cửa vào khu sản xuất.
5. Phun ngoại vi: phun sương mương, chân tường ngoài, khu rác theo lịch, không phun gần cửa lấy gió của hệ thống điều hoà phòng sạch.

Hành lang kỹ thuật và máng cáp xử lý thế nào?

Hành lang kỹ thuật, trần kỹ thuật, khoang ống là vùng nối phòng sạch với khu cơ điện, thường ít người qua lại. Đây là chỗ kiến làm tổ, chuột đi lại, gián trú trong khoang ống. Ở đây được dùng phun khe áp lực thấp, gel, trạm chuột, nhưng phải trám mọi lỗ xuyên tường sang vùng sạch.

Đội kỹ thuật hay thấy các lỗ đi ống, đi cáp xuyên tường được trám tạm bằng bọt nở, lâu ngày co lại, nứt, hở. Kiến đi đường này rất nhanh. Khi phát hiện kiến trong phòng đệm, việc đầu tiên là soi các lỗ xuyên tường ở phía hành lang kỹ thuật. Trám lại bằng vật liệu phù hợp với yêu cầu phòng sạch và chống cháy, do bộ phận cơ điện chọn.

Chuột ở hành lang kỹ thuật không chỉ là chuyện côn trùng mà còn là chuyện điện: chuột cắn cáp điều khiển, cáp cảm biến của hệ thống điều hoà, quạt lọc, có thể làm dừng cả phòng sạch. Trạm bả và bẫy chuột ở hành lang kỹ thuật được mở kiểm mỗi tuần, bẫy côn trùng đọc mỗi tháng.

Vật tư, thùng hàng đưa vào có mang theo côn trùng không?

Có, và đây là đường hay bị bỏ qua. Thùng carton, pallet gỗ, vật tư đóng gói từ nhà cung cấp có thể mang gián, kiến, mọt, côn trùng nhỏ, nhất là hàng để lâu trong kho ẩm hay đi container dài ngày. Khu bóc hàng là chỗ côn trùng rời thùng hàng ra ngoài.

• Bóc carton ở khu riêng ngoài vùng sạch, không đưa carton vào phòng đệm.
• Đổi pallet gỗ sang pallet nhựa hoặc kệ inox trước khi đưa vào vùng chuẩn bị.
• Kiểm nhanh mặt trong thùng, nếp gấp carton khi nhận hàng từ nhà cung cấp mới.
• Không để carton rỗng chất đống trong kho vật tư; carton cũ là chỗ gián sinh sản.
• Đặt bẫy dính ở khu bóc hàng để biết hàng của nhà cung cấp nào hay mang côn trùng.

Kho vật tư của nhà máy điện tử thường cũng là kho bao bì thành phẩm. Phần kiểm soát kho có thể tham khảo trang kiểm soát côn trùng kho vận.

Khách hàng audit hỏi gì về côn trùng ở phòng sạch?

Khách hàng audit nhà máy điện tử thường hỏi sơ đồ bẫy có phủ vùng đệm và phòng sạch không, sổ đọc bẫy có đủ từng lần không, có ngưỡng báo động không, khi vượt ngưỡng đã làm gì, thuốc dùng ở vòng ngoài có giấy tờ không, và người làm có được đào tạo không. Hồ sơ đủ thì đoàn đánh giá trôi chảy.

Bộ hồ sơ nên có:

1. Sơ đồ mặt bằng có vị trí từng bẫy, đèn, trạm, đánh số, chia theo lớp.
2. Sổ đọc bẫy hằng tháng: số côn trùng theo loài, theo điểm.
3. Ngưỡng báo động do QA đặt cho từng lớp, ví dụ lớp trong vượt một con là phải điều tra.
4. Biên bản điều tra khi vượt ngưỡng: tìm thấy gì, sửa gì, ai làm, kết quả lần đọc sau.
5. Danh sách thuốc dùng ở vòng ngoài kèm nhãn, bảng an toàn hoá chất.
6. Hợp đồng, giấy phép của đơn vị, chứng nhận đào tạo của kỹ thuật viên.
7. Báo cáo xu hướng theo quý: lớp nào tăng, lớp nào giảm.

Hệ thống quản lý phòng sạch theo bộ tiêu chuẩn ISO 14644 tập trung vào hạt bụi trong không khí, không nói riêng về côn trùng. Nhưng khách hàng thường đưa côn trùng vào mục kiểm soát nhiễm bẩn trong danh mục audit nhà cung cấp. Bài khách hàng đến audit nhà máy hay ghi lỗi côn trùng nào liệt kê các lỗi hay gặp.

Khi bẫy trong phòng sạch có côn trùng thì xử lý theo thứ tự nào?

Khi bẫy lớp trong có côn trùng, làm theo thứ tự: giữ tấm bẫy làm bằng chứng, xác định loài, so với bẫy các lớp ngoài, dò đường vào, sửa chỗ hở, tăng tần suất đọc bẫy ở khu đó cho tới khi về bằng không, rồi ghi biên bản. Không phun thuốc vào phòng sạch để xử lý nhanh.

1. Giữ bằng chứng: chụp ảnh, thu tấm bẫy, ghi ngày giờ, vị trí.
2. Xác định loài: muỗi cống chỉ về ống thoát; ruồi giấm chỉ về đồ ăn, rác hữu cơ; bọ trĩ chỉ về cỏ cây, cửa; kiến chỉ về khe tường, ống.
3. So với lớp ngoài: loài đó có tăng ở phòng thay đồ, cửa hàng, hành lang không.
4. Dò đường vào: gioăng, chân cửa, lỗ xuyên tường, ống thoát, pass box, ống gió.
5. Sửa: bộ phận cơ điện thay gioăng, trám lỗ, sửa lưới gió; vệ sinh ống thoát; dọn nguồn ở phòng thay đồ.
6. Xử lý nguồn bên ngoài vùng sạch: phun khe hành lang kỹ thuật, gel phòng nghỉ, xử lý ống thoát khu rửa tay.
7. Theo dõi dày hơn: đọc bẫy khu đó hằng tuần cho tới khi ổn định, sau đó trở lại 1 lần/tháng.
8. Ghi biên bản: nguyên nhân, việc đã làm, kết quả, để đưa vào hồ sơ audit.

Nhà máy điện tử trong khu công nghiệp nên làm định kỳ ra sao?

Nhà máy điện tử nên có chương trình định kỳ 1 lần/tháng gồm: đọc toàn bộ bẫy theo lớp, xử lý vòng ngoài và hành lang kỹ thuật, kiểm trạm chuột, kiểm gioăng cửa và lỗ xuyên tường, báo cáo xu hướng. Khi một lớp trong vượt ngưỡng, có lượt bổ sung để điều tra ngay trong tháng.

Nhà máy điện tử có xưởng ép vỏ nhựa thì xem thêm chuột ở khu máy ép. Khu công nghệ cao và các khu công nghiệp có nhiều nhà máy điện tử thường có hạ tầng cây xanh, hồ điều hoà, mương thoát nước lớn, là nguồn côn trùng bay nhiều quanh năm, nhất là mùa mưa. Đặc điểm từng khu có ở trang kiểm soát côn trùng Khu công nghệ cao và trang tổng kiểm soát côn trùng khu công nghiệp.

Các phần việc khác của nhà máy không làm thực phẩm, như chuột cắn dây điện, mối ở pallet, kiến trong tủ điện, có ở bài chương trình côn trùng cho nhà máy không làm thực phẩm.

QA phòng sạch hay hỏi gì?

Bẫy dính trong phòng sạch có làm bẩn phòng không? Dùng loại bẫy dính dành cho môi trường sạch, keo không chảy, vỏ không rụng bụi, đặt ở vị trí QA duyệt và thay theo lịch. Số lượng chỉ vài điểm, đủ để xác nhận vùng sạch còn kín.

Có nên dùng đèn bắt côn trùng ngay trong phòng sạch? Thường không cần, vì đèn hút côn trùng về phía nó. Đèn nên đặt ở phòng thay đồ, phòng đệm ngoài, khu nhận hàng, để bắt côn trùng trước khi tới vùng sạch.

Tháng nào côn trùng nhiều nhất? Mùa mưa, từ khoảng tháng 5 tới tháng 11 ở miền Nam, côn trùng bay nhiều hơn rõ rệt, nhất là sau những cơn mưa đầu mùa khi mối cánh, kiến cánh bay ra. Lúc này nên kiểm gioăng, cửa kỹ hơn.

Ca đêm mở cửa nhận hàng có sao không? Có. Cửa mở ban đêm cạnh đèn sáng là lúc côn trùng bay vào nhiều nhất. Nên dùng rèm, màn gió, chỉ mở khi xe vào, và tắt bớt đèn ngay trên cửa.

Có cần ngưng sản xuất khi xử lý không? Không. Đọc bẫy, kiểm trạm làm trong giờ làm việc. Phần phun khe ở hành lang kỹ thuật, phun ngoại vi xếp vào giờ phù hợp với nhà máy, cách xa cửa lấy gió.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi khi bẫy trong phòng đệm hay phòng sạch bắt đầu có côn trùng nhiều tháng liền, khi QA nhặt được côn trùng trên sản phẩm, khi thấy kiến dọc chân tường phòng đệm, khi có phân chuột ở hành lang kỹ thuật, khi sắp có khách hàng đến audit, hoặc khi nhà máy mới xây sắp chạy phòng sạch.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu khảo sát nhà máy không thu phí: đi theo đường người, đường hàng, đường ống từ ngoài vào, đọc bẫy hiện có, rồi đưa QA sơ đồ bẫy theo lớp, danh sách chỗ hở cần sửa, lịch kiểm trạm chuột mỗi tuần và bẫy côn trùng 1 lần/tháng. Đội đi các khu công nghiệp ở TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An; đội kỹ thuật thường trực tại Hà Nội, Đà Nẵng, Cần Thơ. Gọi hotline 0902 977 907, công ty tiếp nhận 24/7. Cách làm cho nhà máy xem ở trang dịch vụ diệt côn trùng nhà máy theo chương trình IPM.