Nhà máy không làm thực phẩm có cần kiểm soát côn trùng định kỳ?

Nhiều giám đốc nhà máy cơ khí, điện tử, may mặc hay nhựa hỏi đội kỹ thuật cùng một câu: "Mình đâu có làm đồ ăn, sao phải thuê diệt côn trùng hằng tháng?". Câu hỏi hợp lý. Nhà máy thực phẩm có luật, có chuẩn, có đoàn kiểm tra an toàn thực phẩm bắt buộc. Còn xưởng ép nhựa hay xưởng lắp ráp linh kiện thì không ai bắt. Nhiều nơi chỉ gọi người khi công nhân thấy chuột chạy trong nhà ăn, hoặc khi cả một kiện hàng xuất khẩu bị mối ăn thủng pallet.

Câu trả lời ngắn là có, nhưng lý do khác với nhà máy thực phẩm. Ở nhà máy không làm thực phẩm, côn trùng và chuột gây thiệt hại qua máy móc, điện, hàng tồn kho, bao bì xuất khẩu và sức khoẻ công nhân. Thêm nữa, khách hàng lớn ở Nhật, Hàn, châu Âu, Mỹ ngày càng hỏi hồ sơ kiểm soát côn trùng khi đến audit nhà cung cấp, dù sản phẩm không phải đồ ăn.

Bài này viết cho giám đốc nhà máy, bộ phận hành chính, EHS và QA của các nhà máy không làm thực phẩm trong khu công nghiệp. Đọc xong anh chị sẽ biết côn trùng gây hại cụ thể thế nào ở loại nhà máy của mình, khi nào làm định kỳ là đáng tiền, khi nào chỉ cần làm theo đợt, và một chương trình 1 lần/tháng gồm những gì.

Nhà máy không làm thực phẩm bị côn trùng gây hại những gì?

Thiệt hại thường gặp nhất là chuột cắn dây điện, cáp tín hiệu và ống khí nén; mối ăn pallet gỗ, thùng gỗ đóng hàng, khung cửa, kệ gỗ; kiến làm tổ trong tủ điện, hộp đấu dây; gián và ruồi ở nhà ăn, nhà vệ sinh; muỗi quanh ký túc xá và mương thoát nước. Mỗi loài hại một chỗ khác nhau.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu đi khảo sát nhà máy trong các khu công nghiệp ở TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An. Ở nhà máy không làm thực phẩm, bảng dưới đây là những gì đội gặp nhiều nhất:

Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn thiệt hại không nằm ở xưởng sản xuất chính mà ở những chỗ ít người để ý: máng cáp trên trần, tủ điện, kho vật tư, nhà ăn, khu rác. Đó cũng là lý do nhiều nhà máy nghĩ mình không có vấn đề, cho tới khi máy dừng vì một sợi dây bị cắn.

Chuột cắn dây điện trong nhà máy nguy hiểm tới mức nào?

Chuột cắn dây điện là thiệt hại đắt nhất ở nhà máy không làm thực phẩm. Răng chuột mọc liên tục nên chuột phải gặm để mài răng, và vỏ nhựa dây điện vừa độ cứng để gặm. Một chỗ vỏ bị cắn có thể gây chập, cháy, hoặc làm máy dừng mà thợ điện mất cả ca để dò ra chỗ hỏng.

Chuột thích đi theo máng cáp vì đó là đường kín, ấm, ít người, nối từ ngoài vào trong. Máng cáp đi dọc trần nhà xưởng, qua tường sang kho, vào phòng điện, rồi xuống tủ điều khiển từng máy. Chuột vào được một đầu máng cáp là đi được khắp nhà máy mà không ai thấy. Dấu hiệu thường là phân chuột rơi xuống sàn dưới máng cáp, vết gặm trên vỏ dây, mùi hôi ở phòng điện.

Những chỗ chuột hay cắn nhất:

• Dây và cáp trong máng cáp trên trần, nhất là đoạn đi xuyên tường.
• Dây tín hiệu và cảm biến ở khoang kỹ thuật phía sau máy, nơi ít người mở ra.
• Cáp mạng, cáp quang trong phòng server, phòng điều khiển.
• Ống khí nén bằng nhựa mềm dọc chân máy.
• Dây điện xe nâng, xe đẩy để qua đêm trong kho.
• Dây cảm biến, đèn chiếu sáng ở hàng rào, cổng, bãi xe.

Một tình huống hay gặp ở nhà máy linh kiện: dây chuyền dừng nhiều lần trong tháng, thợ điện thay cảm biến mà máy vẫn báo lỗi. Mở khoang sau máy thì thấy vỏ cáp cảm biến bị gặm lộ lõi đồng, kèm phân chuột còn mới. Chuột thường vào từ một lỗ đi cáp ở chân tường không được trám, rồi theo máng cáp xuống máy. Cách xử lý là trám lối vào, đặt trạm bả vòng ngoài và bẫy trong khu máy, rồi theo dõi số lần dừng máy ở các tháng sau.

Mối có ăn được gì trong nhà máy sắt thép?

Nhà xưởng khung thép, nền bê tông không có nghĩa là không có mối. Mối không ăn thép hay bê tông, nhưng trong nhà máy luôn có gỗ và giấy: pallet gỗ, thùng gỗ đóng hàng, kệ gỗ, khung cửa, vách văn phòng, hồ sơ giấy, thùng carton. Mối đi đường mui từ đất lên qua khe nền, chân tường, rồi ăn những thứ đó.

Nguy hiểm nhất là pallet và thùng gỗ đóng hàng xuất khẩu. Pallet để sát tường, sát đất ẩm trong kho lâu ngày là chỗ mối dễ vào nhất. Pallet bị mối ăn rỗng bên trong vẫn nhìn bình thường, tới khi xe nâng nhấc lên thì gãy. Hàng xuất đi nước ngoài mà nước nhập phát hiện mối trong gỗ đóng gói thì có thể bị trả về hoặc phải xử lý tại cảng, tốn phí và mất khách.

Dấu hiệu có mối trong nhà máy:

1. Đường mui bằng đất chạy dọc chân tường, chân cột, khe nền.
2. Pallet, thùng gỗ có lỗ nhỏ, bột gỗ, đất dính bên trong.
3. Khung cửa, vách gỗ văn phòng gõ nghe rỗng.
4. Mối cánh bay ra sau cơn mưa đầu mùa, nhất là quanh đèn.
5. Hồ sơ giấy, thùng carton để dưới sàn bị ăn từ đáy lên.

Cách công ty xử lý mối trong mặt bằng đang hoạt động là khảo sát, dò tổ, đặt trạm nhử cố định 7–14 ngày ở đường mối đi, rồi xử lý truyền dẫn để thuốc lan về tổ, nghiệm thu khi mối không còn hoạt động. Với pallet, việc phòng là chính: kê pallet cách tường, không để pallet trực tiếp trên nền đất, xoay vòng pallet cũ, kiểm chân kệ mỗi lần kiểm định kỳ.

Vì sao kiến hay làm tổ trong tủ điện?

Tủ điện kín, ấm, khô, tối, ít bị mở ra, nên rất hợp để kiến làm tổ. Kiến vào theo lỗ đi cáp không bịt, khe cửa tủ, lỗ thông gió. Tổ kiến mang theo đất, xác kiến, thức ăn vụn, làm bám bụi và giữ ẩm trên thanh cái, cầu đấu, bo mạch, lâu ngày gây chạm, rò điện, lỗi điều khiển.

Ở nhà máy, đội kỹ thuật hay gặp kiến trong tủ điện tổng, tủ điều khiển máy, hộp đấu dây ngoài trời, tủ điện hàng rào, phòng server. Loài gặp nhiều là kiến đen nhỏ và kiến lửa ở hộp ngoài trời. Thợ điện thường chỉ thổi sạch rồi đóng tủ lại, vài tuần sau kiến về lại vì tổ vẫn còn ở chân tường hoặc dưới nền gần đó.

Xử lý kiến trong tủ điện cần cẩn thận: không xịt dung dịch vào tủ đang có điện. Cách làm là phối hợp với thợ điện của nhà máy, đặt bả kiến dạng gel ở ngoài tủ dọc đường kiến đi để kiến tha về tổ, xử lý tổ ở chân tường, và bịt lỗ đi cáp bằng vật liệu chống cháy. Lịch kiểm hằng tháng mở tủ soi lại cùng thợ điện.

Nhà ăn, nhà vệ sinh, ký túc xá có cần làm không?

Có, và đây thường là nơi công nhân phản ánh nhiều nhất. Nhà máy vài trăm, vài nghìn công nhân có nhà ăn nấu hai ba ca, nhà vệ sinh dùng liên tục, phòng thay đồ có tủ cá nhân để đồ ăn, có khi có cả ký túc xá. Đó là chỗ gián, ruồi, chuột, muỗi sống nhiều nhất trong nhà máy không làm thực phẩm.

Gián trong nhà ăn, chuột ở khu rác, muỗi ở nhà xe ca đêm là ba chuyện công đoàn và công nhân hay nêu trong các buổi đối thoại. Nhà máy may, giày da, điện tử dùng nhiều lao động phổ thông thường chịu áp lực này nhiều hơn. Một con gián trong suất ăn được chụp ảnh lan trên nhóm chat công nhân gây ảnh hưởng không nhỏ tới tinh thần làm việc.

Bếp ăn thường do đơn vị suất ăn thuê ngoài vận hành. Cách chia việc giữa nhà máy và đơn vị suất ăn có ở bài chia việc côn trùng ở bếp ăn công nghiệp.

Khách hàng audit có hỏi hồ sơ côn trùng không?

Có, ngày càng nhiều. Khách hàng lớn ở Nhật, Hàn, châu Âu, Mỹ khi đánh giá nhà cung cấp thường có mục kiểm soát côn trùng và động vật gây hại trong danh mục audit, kể cả với nhà máy điện tử, may mặc, đồ gỗ, bao bì, linh kiện ô tô. Lý do là côn trùng, chuột lẫn vào hàng hay làm hỏng bao bì thì khách hàng chịu thiệt ở thị trường của họ.

Các bộ tiêu chuẩn đánh giá nhà cung cấp của nhiều tập đoàn, cũng như các hệ thống quản lý chất lượng nhà máy đang áp dụng, đều yêu cầu nhà máy kiểm soát môi trường sản xuất, trong đó có côn trùng và động vật gây hại. Đoàn audit thường hỏi:

• Nhà máy có hợp đồng với đơn vị kiểm soát côn trùng không, còn hiệu lực không.
• Có sơ đồ vị trí trạm bả, bẫy, đèn bắt côn trùng, đánh số không.
• Có sổ ghi kết quả kiểm tra từng trạm theo từng lần không.
• Thuốc dùng có giấy phép, có nhãn, có bảng an toàn hoá chất không.
• Khi phát hiện côn trùng tăng, nhà máy đã làm gì, có hồ sơ khắc phục không.
• Người làm có được đào tạo, có chứng nhận không.

Không có những thứ này, nhà máy dễ bị ghi điểm không phù hợp, có khi phải làm kế hoạch khắc phục trước khi được nhận đơn hàng mới. Bài khách hàng đến audit nhà máy hay ghi lỗi côn trùng nào liệt kê các lỗi đội kỹ thuật gặp nhiều nhất. Danh mục hồ sơ chuẩn bị trước đợt đánh giá có ở danh mục hồ sơ cho kỳ đánh giá.

Loại nhà máy nào cần định kỳ, loại nào làm theo đợt là đủ?

Nhà máy có nhà ăn, có kho hàng hoặc kho bao bì, có pallet gỗ, có khách hàng audit, hoặc nằm cạnh kênh rạch, đất trống thì nên làm định kỳ. Xưởng nhỏ, ít người, không nấu ăn, không chứa hàng lâu, khách hàng không hỏi hồ sơ thì có thể làm theo đợt khi có vấn đề, kèm kiểm tra vài lần mỗi năm.

Phần lớn nhà máy trong khu công nghiệp rơi vào ít nhất hai dòng đầu của bảng. Với các nhà máy đó, câu hỏi thực tế không còn là có nên làm định kỳ không, mà là làm thế nào cho đúng tiền.

Một chương trình 1 lần/tháng ở nhà máy gồm những gì?

Chương trình định kỳ 1 lần/tháng gồm: khảo sát và vẽ sơ đồ lần đầu, đặt trạm bả chuột vòng ngoài và bẫy trong nhà, đèn bắt côn trùng ở cửa và khu nhạy cảm, kỹ thuật viên mở kiểm từng trạm chuột mỗi tuần, mỗi tháng xử lý điểm có côn trùng, ghi sổ, gửi báo cáo kèm đề nghị khắc phục cho nhà máy.

1. Khảo sát lần đầu: đi hết nhà xưởng, kho, văn phòng, nhà ăn, khu rác, hàng rào, mương thoát nước; ghi loài đang có, lối vào, nguồn thức ăn, nơi trú.
2. Sơ đồ: vẽ vị trí trạm bả, bẫy, đèn trên mặt bằng nhà máy, đánh số từng điểm. Cách vẽ có ở bài sơ đồ đặt bẫy chuột trong nhà máy vẽ thế nào.
3. Vòng ngoài: trạm bả chuột có khoá dọc hàng rào, quanh nhà xưởng, khu rác, cửa nhận hàng.
4. Vòng trong: bẫy dính, bẫy cơ học trong kho, xưởng, phòng điện; không dùng bả trong khu có hàng hoá để tránh chuột chết trong hàng.
5. Côn trùng bò: gel và phun khe ở nhà ăn, nhà vệ sinh, phòng thay đồ.
6. Côn trùng bay: đèn bắt ruồi ở cửa vào khu sản xuất, nhà ăn; phun ngoại vi khu rác, mương.
7. Mối: kiểm chân tường, pallet, kệ gỗ mỗi lần; có mối thì xử lý theo đợt bằng trạm nhử.
8. Báo cáo: mỗi tháng có biên bản, số liệu từng trạm, so với tháng trước, việc nhà máy cần làm (trám khe, sửa cửa, dọn rác).

Nhịp 1 lần/tháng là nhịp công ty áp dụng cho phần côn trùng của gói định kỳ; riêng trạm bả và bẫy chuột được mở kiểm mỗi tuần, tức 4 lần/tháng, vì chuột sinh sản nhanh và một trạm hết mồi vài tuần là mất tác dụng. Khi bắt đầu chương trình ở nhà máy đang có chuột nhiều hay gián nặng ở nhà ăn, tháng đầu có thể cần thêm lượt xử lý cho tới khi số liệu ổn định. Toàn bộ cách làm ở trang dịch vụ diệt côn trùng nhà máy theo chương trình IPM.

Làm theo đợt khi có chuyện thì có rẻ hơn không?

Trên giấy thì rẻ hơn, vì chỉ trả tiền khi gọi. Thực tế thường đắt hơn với nhà máy có kho và máy móc, vì lúc gọi thì chuột, mối đã gây thiệt hại, và một đợt diệt không giữ được lâu khi nguồn thức ăn, lối vào vẫn còn. Chuột ngoài hàng rào sẽ vào lại sau vài tuần.

Đội kỹ thuật hay gặp một chu kỳ ở nhà máy làm theo đợt: thấy chuột, gọi diệt một lần, yên được một hai tháng, chuột lại về, lại gọi. Mỗi lần gọi là một lần khảo sát lại từ đầu, không ai có số liệu tháng trước để so, không ai biết chuột vào từ đâu. Tổng tiền cả năm có khi không ít hơn chương trình định kỳ, mà nhà máy lại không có hồ sơ nào để đưa đoàn audit.

Với xưởng nhỏ không kho, không nhà ăn thì làm theo đợt vẫn hợp lý. Với nhà máy vài nghìn mét vuông trở lên trong khu công nghiệp, định kỳ thường kinh tế hơn tính trên cả năm. Giá theo diện tích có ở bảng giá kiểm soát côn trùng định kỳ.

Nhà máy trong khu công nghiệp có gì khác nhà máy đứng riêng?

Nhà máy trong khu công nghiệp chịu ảnh hưởng của hàng xóm. Nhà máy bên cạnh có kho thức ăn chăn nuôi, nhà máy chế biến, bãi phế liệu hay khu đất trống chưa cho thuê thì chuột, ruồi, muỗi từ đó sang. Hạ tầng chung như mương thoát nước, hồ điều hoà, trạm xử lý nước thải của khu cũng là nguồn muỗi, chuột.

Vì vậy nhà máy trong khu công nghiệp nên đặt vòng trạm ngoài dày hơn ở phía giáp nguồn, chú ý hàng rào giáp đất trống và mương, và ghi rõ trong báo cáo hướng chuột vào để làm việc với ban quản lý khu khi cần. Mỗi cụm khu công nghiệp có đặc điểm riêng: khu ven sông hay có chuột cống và muỗi, khu gần cảng có hàng nhập khẩu mang côn trùng theo, khu đang mở rộng có đất trống nhiều. Đặc điểm từng cụm có ở trang kiểm soát côn trùng khu công nghiệp, ví dụ các khu VSIP hay Tân Thuận.

Nhà máy tự làm được những việc gì?

Nhà máy tự làm được nhiều việc quan trọng hơn cả thuốc: bịt lối vào, dọn nguồn thức ăn, sắp xếp kho, quản lý rác. Đơn vị kiểm soát côn trùng chỉ giữ được kết quả khi nhà máy làm phần này. Báo cáo hằng tháng của đơn vị tốt sẽ ghi rõ việc nào nhà máy cần làm.

1. Trám lỗ đi cáp, ống xuyên tường bằng vật liệu chống cháy, nhất là ở phòng điện, tủ điện, chân tường kho.
2. Gắn chổi chắn đáy cửa cuốn, cửa kho, cửa nhận hàng; khe dưới 6 mm chuột nhắt mới khó lọt.
3. Kê pallet, kệ cách tường 40–50 cm, để lối kiểm tra, không để pallet trực tiếp trên nền đất.
4. Không để công nhân ăn uống trong xưởng, tủ cá nhân không chứa đồ ăn qua đêm.
5. Thùng rác có nắp, gom rác nhà ăn trong ngày, khu tập kết rác cách xa cửa xưởng.
6. Phát quang cỏ dọc hàng rào, không để vật tư, phế liệu chất đống sát tường ngoài.
7. Thông mương, không để nước đọng ở mái tôn, máng xối, thùng phuy ngoài trời.
8. Báo ngay cho đơn vị khi công nhân thấy chuột, mối cánh, kiến trong tủ điện, không đợi tới lượt tháng sau.

Không nên tự mua bả chuột rải trong xưởng. Chuột ăn bả rồi chết trong máng cáp, khoang máy, trần nhà, bốc mùi nhiều ngày mà không tìm ra xác. Bả để hở còn nguy hiểm cho người và vật nuôi. Bài mua thuốc diệt chuột về tự đặt cần biết gì nói rõ các rủi ro này.

Ngành nào hay gặp chuyện gì?

Mỗi ngành có kiểu côn trùng riêng vì nguyên liệu, nhiệt độ, độ ẩm khác nhau. Biết trước giúp nhà máy chuẩn bị đúng chỗ.

Các ngành này có bài riêng: phòng sạch nhà máy điện tử có côn trùng, xưởng may bị chuột cắn vải, mối ăn thùng carton, kho lạnh có chuột, gián không, kho giấy cuộn và thùng carton ở nhà máy bao bì, chuột cắn dây máy ép ở xưởng nhựa, ruồi ở nhà máy chế biến thủy sản, chuột trong kho cám, ngô và rệp ở ký túc xá công nhân. Tổng quan ngành sản xuất ở kiểm soát côn trùng ngành sản xuất công nghiệp.

Giám đốc nhà máy hay hỏi gì?

Xưởng toàn sắt thép, bê tông thì có cần không? Vẫn cần nếu có kho, nhà ăn, pallet gỗ, tủ điện. Chuột không ăn thép nhưng cắn dây điện; mối không ăn bê tông nhưng đi qua khe nền lên ăn pallet, thùng gỗ.

Thuốc có ảnh hưởng tới sản phẩm, máy móc không? Không phun tràn trong khu sản xuất. Vòng ngoài dùng trạm bả có khoá, trong nhà dùng bẫy, gel khe, phun khe áp lực thấp đúng chỗ côn trùng trú. Thuốc dùng đều có trong danh mục được phép, có nhãn và bảng an toàn để nhà máy lưu hồ sơ.

Làm vào giờ nào để không dừng sản xuất? Kiểm trạm, đọc bẫy làm được trong giờ hành chính vì không ảnh hưởng gì. Phần phun khe nhà ăn, nhà vệ sinh làm sau ca ăn hoặc cuối tuần. Lịch cụ thể đội kỹ thuật thống nhất với nhà máy.

Một tháng một lần có thưa quá không? Với đa số nhà máy không làm thực phẩm, 1 lần/tháng là đủ nếu trạm đặt đúng và nhà máy làm phần bịt lối, dọn rác. Giữa hai lần, nhà máy thấy bất thường thì báo, công ty tiếp nhận 24/7 và xếp lượt bổ sung.

Đổi đơn vị giữa chừng thì hồ sơ cũ thế nào? Giữ sơ đồ và sổ của đơn vị cũ, đơn vị mới khảo sát lại và lập sơ đồ mới, ghi rõ ngày chuyển. Bài đổi đơn vị diệt côn trùng giữa hợp đồng nói kỹ cách bàn giao.

Có cần đèn bắt côn trùng không? Cần ở cửa vào khu sản xuất có sản phẩm sạch, nhà ăn, khu đóng gói. Xưởng cơ khí mở thông thì đèn ít tác dụng, nên tập trung vào cửa, rèm, chiếu sáng ngoài nhà. Bài đèn ngoài nhà xưởng hút côn trùng nói cách bố trí lại đèn ngoài.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi khảo sát khi nhà máy chưa có chương trình nào và có kho, nhà ăn hoặc pallet gỗ; khi thấy phân chuột dưới máng cáp, dây bị gặm; khi có đường mui hay mối cánh trong kho; khi kiến vào tủ điện; khi sắp có khách hàng đến audit; hoặc khi nhà máy mới xây sắp vận hành.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu khảo sát nhà máy không thu phí, đi hết xưởng, kho, phòng điện, nhà ăn, khu rác, hàng rào, rồi đưa nhà máy bản đánh giá: loài nào đang có, lối vào ở đâu, cần bao nhiêu trạm, đèn, làm định kỳ hay theo đợt. Đội đi các khu công nghiệp ở TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An; đội kỹ thuật thường trực tại Hà Nội, Đà Nẵng, Cần Thơ cho nhà máy ở các vùng đó. Liên hệ hotline 0902 977 907, công ty tiếp nhận 24/7. Cách bố trí theo mặt bằng nhà máy có ở trang kiểm soát côn trùng nhà máy.