Gián châu Á là gì, khác gián Đức ở điểm nào?

Gián châu Á là loài gì, sống ở đâu?

Gián châu Á là loài gián nhỏ, họ hàng rất gần với gián Đức, được đặt tên khoa học năm 1981 từ mẫu thu ở đảo Okinawa, Nhật Bản. Nó sống ngoài trời: thảm lá mục, bãi cỏ ẩm, bồn cây, bụi cây sát tường. Ban ngày nấp dưới lá, chập tối mới bò lên và bay.

Một bài tổng hợp năm 2025 trên tạp chí ZooKeys liệt kê gián châu Á ở Nhật Bản, Đài Loan, Vân Nam, Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan, Malaysia và Indonesia, tức cùng vùng khí hậu nóng ẩm với miền Nam nước ta. Loài này còn theo hàng hoá sang Mỹ: năm 1986 một thợ diệt côn trùng ở Lakeland, Florida gom mẫu gọi là gián Đức nhưng thấy chúng bay vào đèn, gửi đi định danh mới biết là loài mới nhập.

Con số làm người ta chú ý là mật độ. Tài liệu Featured Creatures của Đại học Florida (UF/IFAS) ghi nhận 30.000–250.000 con mỗi mẫu Anh, tức khoảng 0,4 ha, ở vườn và bồn cây phủ lá mục. Với chừng ấy con dưới lá, chỉ một phần nhỏ bay theo ánh đèn cũng đủ làm chủ nhà tưởng trong nhà có ổ.

Nhìn bằng mắt, gián châu Á khác gián Đức ở đâu?

Con trưởng thành gần như không tách được bằng mắt thường: cùng cỡ, cùng màu nâu vàng, cùng hai sọc sẫm chạy dọc sau đầu. Chuyên gia phân biệt bằng kính lúp, soi tuyến ở đốt bụng thứ 8 của con đực. Người ở nhà nên nhìn vào chỗ gặp, giờ gặp và cách con gián di chuyển.

Hai loài giống nhau vì chúng tách ra từ một tổ tiên chung chưa lâu. Nhóm tác giả bài ZooKeys dẫn nghiên cứu di truyền ước tính hai loài tách nhau khoảng 2.100 năm trước. Với côn trùng, đó là một cái chớp mắt, nên hình dạng gần như chưa kịp khác.

Làm sao biết con gián bay vào đèn là gián châu Á?

Hỏi ba câu: thấy lúc nào, thấy ở đâu, và trong tủ bếp có gián non không. Gián nhỏ có sọc bay vào đèn hiên, bám cửa kính lúc 18–20 giờ, còn ban ngày tủ bếp sạch, thì nhiều khả năng là gián châu Á từ vườn. Thấy gián nhỏ ban ngày trong tủ, kèm con non, là gián Đức.

1. Tối nay tắt đèn trong nhà, bật đèn hiên khoảng 30 phút rồi ra nhìn tường quanh đèn. Gián châu Á sẽ bám ở đó.
2. Sáng hôm sau mở tủ bếp, soi đèn pin vào khe bản lề, ray ngăn kéo, gầm bồn rửa.
3. Tìm phân gián như hạt tiêu đen, xác lột, bọc trứng nâu trong khe. Có mấy thứ này là ổ gián Đức đang sống trong nhà.
4. Nếu chỉ thấy gián lúc tối quanh đèn và cửa, trong tủ sạch, thì nguồn nằm ngoài vườn.
5. Gặp cả hai cảnh thì nhà đang có cả hai chuyện, cần xử lý hai chỗ khác nhau.

Cách phân loài bằng mắt cho gián trong nhà nằm ở trang bốn loài gián hay gặp trong nhà. Riêng chuyện con nào bay, con nào chỉ lướt, xem bài gián có bay được không, loài nào bay.

Gián châu Á có gây hại như gián Đức không?

Ít hơn, vì nó hiếm khi làm ổ trong nhà. Gián châu Á vào nhà theo ánh đèn, bò trên tường, rơi vào ly nước hay mâm cơm dọn ngoài hiên, rồi phần lớn chết hoặc bay ra lại. Gián Đức thì sống hẳn trong tủ, đẻ liên tục, để phân và xác lột ngay chỗ để chén bát.

Gián châu Á vẫn là gián: nó bò qua lá mục, rác vườn rồi đậu lên mặt bàn, nên đồ ăn để hở ngoài hiên buổi tối vẫn nên đậy. Theo UF/IFAS, gián non mất khoảng 67 ngày để thành con trưởng thành; con cái sống khoảng 104 ngày, đẻ chừng 4 bọc, mỗi bọc trung bình 37 con non. Tốc độ đó kém gián Đức, nhưng vì sống ngoài trời nên không ai dọn tổ cho chúng.

Người ta dễ nhầm và xịt thuốc khắp nhà vì tưởng có ổ gián Đức. Đó là tốn thuốc sai chỗ. Muốn hiểu vì sao gián Đức chỉ sống trong công trình có người, đọc bài gián Đức ăn gì, sống ở đâu; ảnh và dấu nhận ra loài có ở trang gián Đức hai sọc lưng.

Vì sao xịt thuốc trong nhà ít tác dụng với gián châu Á?

Vì nguồn của chúng nằm ngoài vườn, không nằm trong tủ. UF/IFAS ghi rằng phun trong nhà theo kiểu trị gián Đức không hiệu quả, vì gián ở khắp bồn cây, vườn lá mục và bay vào qua cửa sổ. Bả viên rải ngoài trời cho kết quả ổn định nhất. Xịt trong phòng chỉ giết vài con đã vào.

Khi khảo sát nhà có vườn, kỹ thuật viên của công ty dồn việc ra phía ngoài. Thuốc phun tồn lưu được đánh thành dải ở chân tường ngoài, khung cửa, bậu cửa sổ và quanh đèn hiên; gián bò qua lớp thuốc khi đi kiếm ăn, chết từ từ trong vài ngày. Bả hạt được rải ở bồn cây, thảm lá sát nhà, chỗ gián trú ban ngày.

Chủ nhà làm thêm vài việc để bớt gián bay vào. UF/IFAS ghi rằng đèn vàng ít hút gián châu Á hơn đèn trắng, nên đổi bóng đèn hiên sang ánh vàng, tắt đèn ngoài khi không cần, kéo rèm để đèn trong nhà không lọt ra, lắp lưới cửa sổ, cào bớt lá mục sát tường trong khoảng 1 m. Những việc này không làm gián biến mất, chỉ làm nhà bớt hấp dẫn với chúng.

Nhà sát vườn, công viên thì giữ gián ở mức thấp bằng cách nào?

Làm theo lịch, vì vườn nhà bên và công viên không ai xử lý. Một lượt phun và rải bả làm số gián bay vào giảm rõ trong vài tuần, rồi lứa mới từ lá mục lại lớn lên. Nhà sát mảng xanh nên kiểm và phun lại mỗi tháng một lần, đúng nhịp của gói định kỳ.

Nếu kiểm ra có cả ổ gián Đức trong tủ, phần trong nhà làm khác hẳn: chấm gel vào khe, rắc thuốc bột vào chân bàn rỗng, như trong dịch vụ diệt gián bằng gel trong tủ bếp. Nhà muốn giao hẳn việc kiểm theo tháng, có báo cáo từng lượt, xem kiểm soát côn trùng định kỳ mỗi tháng. Các bài nhận diện loài gián khác nằm ở nhánh nhận diện gián.