Kiến Pharaoh trong bệnh viện, sao phun xong lại lan sang khoa khác?

Câu chuyện hay gặp ở ban hậu cần bệnh viện: điều dưỡng khoa Nội báo có kiến trên khay dụng cụ, tổ bảo trì lấy bình xịt xịt quanh phòng, hôm sau hết. Tuần sau khoa Nhi tầng trên báo kiến quanh tủ đầu giường, rồi phòng nhân viên khoa Sản báo kiến trong lò vi sóng. Mỗi lần báo là một lần xịt, và mỗi lần xịt lại có thêm một khoa báo.

Đây không phải chuyện "kiến bệnh viện lì hơn kiến nhà". Đó là cách một loài kiến cụ thể phản ứng với thuốc xua đuổi. Bài này giải thích hiện tượng tách đàn, vì sao hộp kỹ thuật là đường lan, và ban hậu cần, khoa kiểm soát nhiễm khuẩn nên làm gì ngay sau khi lỡ phun. Cách đội kỹ thuật làm cụ thể theo từng khu có ở trang xử lý kiến tại bệnh viện, link ở cuối bài.

Kiến Pharaoh là con kiến nào?

Kiến Pharaoh là loài kiến rất nhỏ, kiến thợ chỉ dài khoảng 2 mm, màu vàng nhạt tới nâu cam, bụng hơi sẫm, hay đi thành hàng mảnh dọc chân tường, mép khay, dây điện. Chúng thích chỗ ấm 27–30 °C, gần nước và đồ ngọt, đồ có mỡ, nên bệnh viện, khách sạn, toà nhà có sưởi ấm là nơi chúng sống tốt nhất.

Theo tài liệu "Featured Creatures" của Đại học Florida, kiến Pharaoh là một trong những loài gây hại khó xử lý nhất trong bệnh viện. Một đàn lớn có thể có vài trăm kiến chúa, sống rải trong nhiều hốc tường, khe ống, hộp điện của cùng một khu. Lứa kiến thợ mới cần khoảng 38 ngày để lớn từ trứng.

Khác với kiến đen ngoài sân, kiến Pharaoh gần như sống hoàn toàn trong toà nhà. Chúng không cần ra ngoài, nên chặn cửa ngoài không có tác dụng. Đường đi của chúng là bên trong kết cấu: hộp kỹ thuật, trục ống, trần giả, khe giữa tường và sàn.

Tách đàn khi bị phun diễn ra thế nào?

Khi gặp thuốc xua đuổi, đàn kiến Pharaoh không bỏ chạy hỗn loạn mà chia ra có tổ chức: từng nhóm kiến thợ mang theo một hay vài kiến chúa, ít trứng, ấu trùng, nhộng, dọn sang khe khác cách đó vài mét. Mỗi nhóm thành một đàn con. Một đàn bị phun có thể thành nhiều đàn ở nhiều phòng.

Các nhà côn trùng học gọi hiện tượng này là tách đàn (budding). Kiến Pharaoh làm vậy được vì đàn của chúng có quá nhiều chúa, và kiến thợ có thể nuôi chúa mới từ ấu trùng sẵn có. Đàn không cần bay giao phối như mối hay kiến khác mới lập được tổ mới; chỉ cần đi bộ sang phòng bên.

Đó là lý do bình xịt kiến, thuốc phun dạng xua đuổi, dầu gió, cồn, giấm lau quanh khay dụng cụ đều làm tình hình tệ hơn. Kiến chết một ít ở chỗ bị xịt, phần còn lại dời đi. Vài tuần sau, khoa kế bên bắt đầu báo.

Vì sao kiến chạy được sang khoa khác, tầng khác?

Vì bệnh viện có một mạng đường đi bên trong rất thuận cho kiến: hộp kỹ thuật chạy dọc các tầng, ống điện, ống nước, ống khí y tế xuyên sàn, máng cáp trên trần giả, khe giữa tường và tủ âm. Kiến đi theo các đường này sang phòng kề, tầng trên, tầng dưới mà người trong phòng không thấy.

Nhìn sổ phản ánh của bệnh viện, ban hậu cần có thể thấy quy luật này: các phòng báo kiến thường nằm cùng trục với nhau, quanh cùng một hộp kỹ thuật, hoặc kề phòng có pantry, phòng nhân viên. Đánh dấu các phòng báo kiến lên sơ đồ tầng là việc nên làm đầu tiên, trước khi xử lý thêm bất cứ phòng nào.

Lỡ phun rồi thì làm gì để không lan thêm?

Ngưng mọi bình xịt ngay, ghi lại phòng nào đã phun, phòng nào đang báo, rồi xử lý cùng lúc cả tầng bằng bả chứ không làm từng phòng. Bả để kiến thợ mang về cho tất cả các chúa ở mọi đàn con. Cần chừng vài tuần để đàn giảm rõ, và theo dõi thêm qua lứa thợ 38 ngày.

1. Ngưng xịt. Thông báo cho nhân viên các khoa, tổ bảo trì, người nhà bệnh nhân: không tự xịt thuốc kiến, không lau quanh khay bằng cồn, dầu gió để "đuổi kiến".
2. Lập bản đồ tầng. Đánh dấu phòng đã phun, phòng đang báo, hộp kỹ thuật cùng trục.
3. Xử lý theo tầng, cùng đợt. Khi một tầng có từ 2 phòng báo, làm cả tầng một lần, cùng tầng trên và tầng dưới nếu chung trục.
4. Dùng bả là chính. Bả gel chấm trong khe, ổ điện, khe tủ, đặt xa chỗ đã phun.
5. Theo dõi bằng sổ hộp bả. Hộp nào còn kiến sau 5–10 ngày thì bổ sung; kiểm lại cả khoa ở hai lượt tháng kế tiếp.

Phần thuốc phun tồn lưu do kỹ thuật viên làm khác bình xịt xua đuổi: chỉ phun ở chân tường, khe ống lúc phòng trống, cách xa chỗ đặt bả, và không phun trong khu vô khuẩn.

Khu vô khuẩn, hồi sức, phòng mổ thì xử lý sao?

Khu vô khuẩn không phun thuốc. Bả gel đặt trong khe kín phía ngoài phòng, ở hành lang, hộp kỹ thuật, phòng phụ kề bên, có nhân viên khoa đi cùng, không đặt trên dụng cụ, mặt bàn. Mục tiêu là để kiến thợ ở ngoài mang bả về đàn đang có đường vào khu đó.

Hướng dẫn quản lý dịch hại tổng hợp trong cơ sở y tế của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) đặt việc giám sát, vệ sinh và bịt đường vào lên trước hoá chất, và khuyên dùng bả thay cho phun ở khu nhạy cảm. Ở Việt Nam, khoa kiểm soát nhiễm khuẩn của bệnh viện có quyền quyết định cách làm trong các khu này.

Ban hậu cần nên giữ những gì để kiến không quay lại?

Giữ ba thứ: lệnh cấm tự xịt cho nhân viên và người nhà, quy định đồ ăn ở khoa, và sổ phản ánh kiến theo phòng, theo tầng. Kèm theo là việc bảo trì trám khe ống xuyên sàn mỗi khi sửa chữa. Không có ba thứ này, xử lý xong vài tháng kiến lại lan như cũ.

• Nhân viên, người nhà: không tự xịt thuốc kiến trong khoa; báo phòng có kiến cho điều dưỡng trưởng.
• Đồ ăn người nhà: để trong hộp kín, không để qua đêm ở tủ đầu giường.
• Pantry khoa: đậy khay đường, lau tủ lạnh, lò vi sóng mỗi ca.
• Khoa kiểm soát nhiễm khuẩn: sổ phòng có kiến theo tầng, xử lý cả tầng khi từ 2 phòng báo.
• Bảo trì: trám khe tường, khe ống xuyên sàn sau mỗi lần sửa ống, kéo cáp.

Kiến Pharaoh có thể mang vi khuẩn từ chỗ bẩn tới băng gạc, dụng cụ, nên không nên coi là chuyện nhỏ. Bài kiến trong bệnh viện nguy hiểm ra sao nói rõ hơn về rủi ro này.

Cùng nhóm tình huống "đã xử lý mà chưa hết", anh chị có thể đọc thêm diệt kiến rồi mà một tuần sau kiến lại kéo về, cùng cơ chế tách đàn ở nhà ở, và ban quản lý đã phun mà cư dân vẫn báo có gián, cũng là chuyện xử lý từng phòng trong một toà nhiều trục.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi ngay khi có từ 2 phòng trên một tầng báo kiến, khi kiến xuất hiện trên dụng cụ, băng gạc, đồ ăn bệnh nhân, hoặc gần khu vô khuẩn. Kỹ thuật viên khảo sát không thu phí, đọc sổ phản ánh, lần hàng kiến về hộp kỹ thuật và lập phạm vi xử lý theo tầng.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu làm cả tầng có phản ánh trong cùng đợt, phun tồn lưu ở chân tường, khe ống lúc phòng trống, chấm bả gel trong khe, ổ điện, xa dải thuốc, và chỉ đặt bả ở ngoài khu vô khuẩn. Bệnh viện có hợp đồng định kỳ thì kiểm 1 lần mỗi tháng, kèm báo cáo và sơ đồ cho khoa kiểm soát nhiễm khuẩn. Cách làm theo từng khu ở trang xử lý kiến tại bệnh viện, các loại côn trùng khác trong bệnh viện ở trang kiểm soát côn trùng bệnh viện.