Mọt sách là con gì?

Mở một cuốn sách để lâu trên kệ, thấy mấy chấm trắng li ti bò nhanh trên trang giấy, có trang lốm đốm mốc. Ở văn phòng, thư viện, kho hồ sơ bệnh viện, đôi khi cả thùng giấy tờ có mùi ẩm và vết ăn ở gáy. Người ta gọi chung là mọt sách, nhưng có tới ba con khác nhau.

Bài này giúp nhận ra con nào đang ở trong tủ sách, chúng hại sách ra sao, và cách giữ sách, hồ sơ khô ráo để mọt không sống được.

Mọt sách là con gì, có mấy loại?

Có ba con hay bị gọi là mọt sách: rận sách nhỏ trắng ngà 1–2 mm bò nhanh trên trang giấy; mọt đục bìa, bọ cánh cứng nâu nhỏ khoảng 2–3 mm, đục lỗ tròn xuyên qua sách; và cá bạc, con màu bạc dài 1 cm, thân thon có đuôi ba sợi, ăn hồ dán và giấy bóng.

Rận sách là con gặp nhiều nhất trong nhà ở TP.HCM, vì thời tiết ẩm quanh năm. Chúng không cắn người, không ăn thủng giấy, nhưng là dấu cho biết tủ sách đang quá ẩm và có mốc.

Vì sao sách bị mọt?

Vì ẩm. Giấy và hồ dán hút ẩm, mốc mọc lên, rận sách tới ăn mốc. Sách để sát tường thấm, trong tủ kín không thông gió, thùng carton để dưới nền, hồ sơ cất trong phòng kho không có máy hút ẩm là những chỗ bị trước. Mùa mưa ở TP.HCM, độ ẩm trong phòng kín thường vượt 70–80%.

Mọt đục bìa thì thường theo sách cũ, giấy cũ mua về, hoặc từ đồ gỗ, đồ khô trong nhà sang. Cá bạc thích chỗ tối, ẩm như góc kho, sau tủ, thùng giấy lâu không mở.

Giữ tủ sách khô ráo thế nào để không bị mọt?

Đưa độ ẩm xuống dưới khoảng 60% và cho sách thoáng. Tủ sách kê cách tường 5–10 cm, không đặt sát tường thấm, không để thùng sách dưới nền. Phòng kín dùng máy hút ẩm, mở cửa thông gió ngày khô ráo. Gói hút ẩm trong tủ chỉ đủ cho tủ nhỏ, cần thay thường xuyên.

• Đặt một nhiệt ẩm kế nhỏ trong phòng sách, theo dõi mỗi tuần.
• Không xếp sách chật cứng, chừa khe cho gió lưu thông.
• Phủi bụi gáy sách, lau kệ bằng khăn khô, không lau ướt.
• Kiểm sách cũ, sách mua lại trước khi xếp lên kệ chung.
• Hồ sơ lưu trữ dùng hộp nhựa có nắp thay vì thùng carton.

Sách đã có mọt thì xử lý ra sao?

Tách cuốn bị ra khỏi kệ, phủi nhẹ mốc và mọt ra ngoài trời bằng chổi mềm, để sách khô ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt. Sách quý có thể cho vào túi kín, để ngăn đá vài ngày rồi lấy ra để nguội trong túi cho khỏi đọng nước. Không xịt thuốc côn trùng lên sách.

Phun thuốc lên trang sách vừa làm hỏng giấy, vừa để lại hoá chất trên thứ mình cầm bằng tay. Với tủ sách gia đình, giảm ẩm và làm sạch là đủ. Với thư viện, kho hồ sơ lớn có cá bạc, mọt đục bìa, việc xử lý tập trung ở chân kệ, khe tường, góc kho, không phun lên sách.

Cá bạc trong tủ sách có cần gọi người không?

Cá bạc chủ yếu cần giảm ẩm, dọn thùng giấy, bịt khe. Khử Trùng Toàn Cầu không nhận dịch vụ riêng cho cá bạc; nếu kho, văn phòng có cá bạc cùng gián, kiến, chuột, kỹ thuật viên sẽ ghi nhận trong lượt khảo sát và hướng dẫn cách giảm ẩm, dọn chỗ trú.

Văn phòng, bệnh viện có kho lưu trữ hồ sơ nên ghi độ ẩm kho vào sổ hằng tháng; nhiều tiêu chuẩn quản lý tài liệu yêu cầu kho lưu trữ khô, có kiểm soát côn trùng. Đọc thêm bài kiểm soát côn trùng toà nhà văn phòng.

Sách cũ mua về, giấy tờ ký gửi kiểm thế nào trước khi xếp kệ?

Mở từng cuốn ở chỗ sáng, lật nhanh xem có chấm trắng bò, đốm mốc, lỗ tròn xuyên trang, bột giấy ở gáy. Ngửi mùi ẩm mốc. Sách đạt thì lau bìa bằng khăn khô, phơi gió vài giờ rồi mới xếp lên kệ chung. Sách có dấu mọt để riêng trong túi kín, xử lý trước.

Thùng sách ký gửi, hồ sơ cũ chuyển từ kho khác về cũng nên kiểm cùng cách. Kho hồ sơ bị ẩm lâu năm thường mang theo cả cá bạc lẫn rận sách. Bài nhà kho lâu không mở cần xử lý gì giúp đọc dấu côn trùng trong kho đóng lâu.

Thư viện trường học, kho hồ sơ bệnh viện giữ sách khô thế nào?

Giữ độ ẩm kho dưới khoảng 60% bằng máy hút ẩm chạy theo giờ, kê kệ cách tường, không để thùng giấy dưới nền, kiểm định kỳ các kệ sát tường ngoài và nhà vệ sinh. Ghi độ ẩm vào sổ mỗi tuần để biết tháng nào phải tăng giờ chạy máy, nhất là mùa mưa.

Một kế hoạch đơn giản cho thư viện, kho hồ sơ:

1. Đặt 2–3 nhiệt ẩm kế ở các góc khác nhau trong kho.
2. Chạy máy hút ẩm khi độ ẩm vượt mức đặt; đổ nước bình chứa mỗi ngày.
3. Kệ cách tường 10 cm, tầng dưới cùng cách nền chừng 15 cm.
4. Kiểm kệ sát tường ngoài, sát nhà vệ sinh 1 lần mỗi tháng.
5. Hộp hồ sơ lâu năm thay bằng hộp nhựa có nắp khi có thể.

Thư viện trường còn có thêm gián, chuột, kiến từ căn tin, khu vệ sinh gần đó. Những nơi này thường được xử lý trong lượt kiểm soát côn trùng định kỳ: chân kệ, khe tường, góc kho, không phun lên sách. Bài kiểm soát côn trùng trường học trước năm học mới có lịch làm cho trường.

Mọt sách có lây sang đồ gỗ, quần áo không?

Rận sách không ăn gỗ, không ăn vải; chúng chỉ sống nhờ mốc ở chỗ ẩm, nên có thể xuất hiện cả trên tường ẩm, hộp giấy, giỏ mây. Mọt đục bìa có thể gặm cả đồ khô, đồ giấy khác trong nhà. Cá bạc thì ăn hồ dán, giấy dán tường, có khi cả vải sợi tự nhiên để lâu.

Nếu kệ sách bằng gỗ có bột gỗ mịn rơi dưới chân, lỗ tròn trên ván, đó là mọt gỗ, không phải mọt sách, và cần xử lý khác. Bài cửa gỗ bị mọt đùn bột mịn giúp đánh giá mức độ.

Tủ sách gia đình nên đặt ở đâu cho khô?

Đặt tủ sách ở tường trong nhà, xa nhà tắm, xa bếp, xa tường ngoài hứng mưa và nắng chiều. Phòng có cửa sổ thông gió tốt hơn phòng kín. Tủ có cửa kính kín giúp ít bụi nhưng cần mở ra thông gió vài ngày một lần, không thì bên trong ẩm hơn bên ngoài.

Sách quý, giấy tờ gia đình nên cất thêm trong hộp nhựa có gói hút ẩm, thay gói khi chuyển màu, và kiểm 1 lần mỗi mùa mưa.

Cùng nhóm mẹo dân gian, anh chị có thể đọc thêm treo bịch nước đuổi ruồi có tác dụng không và ruồi sợ mùi gì nhất.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi khi kho sách, thư viện, kho hồ sơ có côn trùng ở nhiều kệ, khi kệ gỗ có bột gỗ mịn, hoặc có thêm gián, chuột cắn giấy. Kỹ thuật viên khảo sát không thu phí, nhận loài, đo ẩm và chỉ ra chỗ cần sửa trước khi nói tới xử lý.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu làm kiểm soát côn trùng định kỳ 1 lần mỗi tháng cho văn phòng, thư viện, trường học: xử lý chân kệ, khe tường, góc kho, không phun lên sách, hồ sơ, kèm báo cáo từng lượt. Xem trang dịch vụ diệt côn trùng; mọt gỗ ở kệ, tủ xem mục mọt.