Kho phun thuốc định kỳ mà hàng vẫn bị mọt, vì sao?

Quản lý kho nông sản, kho thực phẩm khô hay gặp cảnh này: hợp đồng phun côn trùng mỗi tháng đều đặn, báo cáo ghi đủ, vậy mà khách trả về một lô gạo, một lô bột có mọt. Câu đầu tiên trong cuộc họp thường là "đơn vị phun làm gì mà để mọt". Câu hỏi đó có phần đúng, nhưng thường chưa trúng chỗ.

Bài này giải thích mọt sống ở đâu trong hàng, thuốc phun định kỳ làm được gì và không làm được gì, nguồn mọt thường đến từ đâu, và việc nào là của kho, việc nào là của đơn vị kiểm soát côn trùng, việc nào cần đơn vị khác. Nếu chưa chắc trong kho là mọt gạo hay mọt gỗ, xem trước phần mọt hại nông sản kho.

Mọt sống ở đâu trong hàng?

Mọt gạo, mọt ngô đẻ trứng vào trong từng hạt, ấu trùng ăn ruột hạt và hoá nhộng ngay bên trong, chỉ chui ra khi đã thành mọt trưởng thành. Mọt bột, mọt râu dài sống trong bột, cám, hạt vỡ. Cả hai đều ở bên trong khối hàng, nơi thuốc phun bên ngoài không chạm tới.

Theo tài liệu của Đại học Florida về mọt gạo (Sitophilus oryzae), con cái khoét một lỗ nhỏ trên hạt, đẻ một trứng rồi bịt lại, mỗi con đẻ được vài trăm trứng trong đời. Ở nhiệt độ kho tại TP.HCM, một vòng đời chỉ mất khoảng 4–5 tuần. Mọt trưởng thành dài chừng 3 mm, có vòi dài đặc trưng.

Nghĩa là một bao gạo nhìn sạch lúc nhập kho có thể đã mang sẵn hàng trăm ấu trùng bên trong hạt. Một tháng sau, mọt trưởng thành chui ra, bò sang bao bên cạnh, và lúc đó người trong kho mới thấy.

Thuốc phun định kỳ làm được gì với mọt?

Thuốc phun tồn lưu trên nền, chân tường, dưới pallet tạo một lớp mà mọt trưởng thành phải bò qua khi đi từ lô này sang lô khác, nên chặn được mọt lan trong kho. Nó không diệt được ấu trùng đang ở trong hạt, và không được phun thẳng lên hàng thực phẩm hở.

Nói gọn: thuốc phun định kỳ là hàng rào, không phải thuốc chữa cho lô đã nhiễm. Hàng rào có ích thật. Kho không có hàng rào thì một lô nhiễm có thể lan ra cả dãy kệ. Nhưng lô đã nhiễm từ trước khi nhập thì vẫn sẽ ra mọt, dù kho phun đều đến đâu.

Tài liệu đào tạo kiểm soát dịch hại kho thực phẩm của Đại học Arkansas nhấn mạnh điều này: vệ sinh, kiểm hàng nhập và xoay vòng tồn kho mới là phần chính, hoá chất chỉ là phần hỗ trợ.

Mọt trong kho thường đến từ đâu?

Phần lớn đến từ chính lô hàng nhập, nhất là gạo, ngô, đậu, bột từ kho trung gian, hàng tồn lâu, hàng để ở kho nóng ẩm trước khi về. Phần còn lại là hàng rơi vãi, cám vụn tích ở góc kệ, khe nền, bao rách để lâu, thành ổ mọt nằm ngay trong kho.

• Lô nhập đã nhiễm. Hay gặp nhất. Hàng nhìn sạch, nhưng trong hạt có ấu trùng.
• Hàng tồn quá lâu. Một lô nằm kho 3–4 tháng là đủ cho vài vòng đời mọt.
• Vụn hàng ở góc kệ, khe nền. Một nắm gạo rơi sau chân kệ có thể nuôi cả một đàn mọt nhỏ.
• Bao rách, bao trả về. Hàng trả về từ đại lý thường ở trong điều kiện không kiểm soát, nên để riêng.
• Pallet gỗ có lỗ. Đây lại là mọt hại gỗ, không phải mọt gạo; chúng đục pallet, kệ gỗ chứ không ăn gạo.

Dòng cuối quan trọng vì hai nhóm mọt cần cách xử lý khác nhau. Thấy bột gỗ mịn dưới pallet và lỗ tròn 1–2 mm trên mặt gỗ là mọt hại gỗ. Thấy hạt rỗng, bao nóng, mọt có vòi là mọt nông sản.

Kiểm lô hàng nhập thế nào?

Lấy mẫu ở nhiều bao, nhiều độ sâu, rải lên khay sáng màu, soi bằng kính lúp tìm mọt sống, hạt có lỗ, cám vụn nhiều bất thường. Sờ bao xem có chỗ nóng hơn xung quanh không. Ghi kết quả theo từng lô, nhà cung cấp, để biết nguồn nào hay mang mọt.

Một quy trình đơn giản mà kho nào cũng làm được:

1. Lấy mẫu từ ít nhất vài bao khác nhau trong lô, cả bao ở giữa chồng, không chỉ bao ngoài cùng.
2. Rải mẫu lên khay trắng, soi kính lúp, đếm mọt sống, hạt có lỗ.
3. Sàng một ít mẫu để xem bụi cám, hạt vỡ; nhiều bất thường là dấu mọt đã ăn.
4. Sờ bao: chỗ nóng ấm hơn xung quanh có thể là ổ mọt đang hoạt động.
5. Ghi sổ theo lô, ngày nhập, nhà cung cấp. Lô nghi ngờ để khu riêng, dán nhãn, chưa trộn vào hàng cũ.

Các tiêu chuẩn như BRCGS cho kho bảo quản và phân phối đều yêu cầu kho có cách kiểm hàng nhập và ghi nhận dịch hại phát hiện ở bước này. Sổ này cũng là thứ đầu tiên đoàn đánh giá hỏi khi có khiếu nại.

Nhập trước xuất trước giúp gì cho chuyện mọt?

Giúp rất nhiều. Hàng xoay vòng nhanh thì ít thời gian cho mọt qua đủ vòng đời và lan ra. Lô cũ nằm sâu trong góc kho vài tháng là chỗ mọt bùng lên trước. Xếp hàng sao cho lô cũ luôn ra trước, và có lối đi kiểm quanh từng dãy, là việc ít tốn kém mà được việc nhất.

• Dán ngày nhập lên từng pallet, xếp lô cũ ra phía cửa xuất.
• Chừa lối kiểm khoảng 45 cm giữa hàng và tường để soi được chân tường, góc kho.
• Không xếp hàng sát nền ẩm; luôn kê pallet.
• Quét dọn vụn hàng dưới kệ, khe nền theo lịch, ghi vào sổ vệ sinh.
• Kiểm lô tồn lâu mỗi tháng, ưu tiên lô đã quá 2–3 tháng.

Lô hàng đã nhiễm mọt thì ai xử lý?

Lô nông sản đã nhiễm mọt bên trong hạt cần biện pháp xử lý chuyên cho hàng, như xông hơi khử trùng do đơn vị có giấy phép kiểm dịch thực vật thực hiện. Đơn vị kiểm soát côn trùng định kỳ lo phần kho: nền, chân tường, pallet, kệ, giám sát. Hai việc này khác nhau.

Khử Trùng Toàn Cầu không xông hơi, hun trùng hàng hoá. Phần công ty làm trong kho là kiểm soát côn trùng định kỳ: phun tồn lưu dưới pallet, nền, chân tường, giám sát và báo cáo theo tháng, và xử lý mọt hại gỗ ở pallet, kệ. Với lô hàng đã nhiễm mọt gạo, kho cần tách lô, báo nhà cung cấp và liên hệ đơn vị khử trùng nông sản có giấy phép.

Kho muốn đọc thêm cách áp IPM cho kho thực phẩm thì xem bài kiểm soát côn trùng nhà máy, kho thực phẩm, còn chuyện kiểm thùng hàng ở cửa nhận thì có bài nhận hàng thùng carton vào kho cần kiểm côn trùng ở đâu.

Cùng nhóm tình huống "đã xử lý mà chưa hết", anh chị có thể đọc thêm ban quản lý đã phun mà cư dân vẫn báo có gián và bả kiến mua về mà kiến không ăn.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi khi kho thấy mọt ở nhiều lô cùng lúc, mọt bò lên tường, cửa, đèn, hoặc thấy bột gỗ dưới pallet. Kỹ thuật viên khảo sát không thu phí, xem mọt là loại nào, nguồn ở lô nào, và cho biết phần nào công ty làm được, phần nào kho cần đơn vị khác.

Với kho đã có hợp đồng định kỳ, đội kỹ thuật làm 1 lần mỗi tháng, riêng trạm chuột 4 lần mỗi tháng, kèm báo cáo, sơ đồ trạm và phân tích xu hướng để kho có giấy tờ khi đoàn đánh giá tới. Mọt hại gỗ ở pallet, kệ thì xem trang dịch vụ diệt mọt kho; chương trình kho theo IPM ở trang kiểm soát côn trùng IPM.