Bị kiến ba khoang đốt: rửa ra sao, khi nào đi khám?

Kiến ba khoang có đốt hay cắn người không?

Không. Kiến ba khoang không có ngòi đốt và không cắn người; cái gọi là "bị kiến ba khoang đốt" thật ra là vết bỏng do dịch trong thân con bọ, thoát ra khi nó bị đập hay miết trên da. Vì vậy lúc đầu da không đau, vết hiện ra muộn, thành vệt theo hướng tay quệt.

Chất gây bỏng có tên pederin, nằm trong dịch cơ thể con bọ. Con bọ còn nguyên bò qua da thường không để lại gì. Bác sĩ Trung tâm Dị ứng Miễn dịch lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai cũng nói rõ loài này không cắn hay chích; tổn thương đến từ phản xạ đập tay khi thấy côn trùng bò trên người.

Bị kiến ba khoang đốt, việc đầu tiên phải làm là gì?

Rửa ngay dưới vòi nước sạch với xà phòng, càng sớm càng tốt, trước khi dịch kịp trải rộng hay dính sang chỗ khác. Lúc mới dính da thường chưa có cảm giác gì, nên nhiều người bỏ qua; vết đỏ rát chỉ hiện ra khoảng 24 giờ sau khi con bọ bị dập.

Rửa vùng da dính dịch theo các bước nào?

Rửa bằng nước chảy và xà phòng, nhẹ tay hơn mức bạn nghĩ là cần. Mục đích là cuốn dịch đi chứ không phải kỳ cọ; chà mạnh chỉ đẩy dịch vào sâu và rộng hơn. Nhớ rửa luôn bàn tay đã chạm vào vùng da đó, vì tay là thứ mang dịch lên mắt.

1. Mở vòi nước sạch, để nước chảy qua vùng da trong 2–3 phút.
2. Xoa xà phòng dịu bằng đầu ngón tay theo một chiều, không chà tới lui. Không có xà phòng thì dùng nước muối sinh lý.
3. Xả lại bằng nhiều nước sạch; rửa luôn cả hai bàn tay và kẽ móng.
4. Thấm khô bằng khăn giấy, bỏ khăn vào rác; không dùng khăn tắm chung.
5. Để vùng da thoáng, không băng kín, không đắp gì lên.
6. Thay áo, gối hoặc ga đã chạm vùng da đó và giặt riêng; lau mặt nệm chỗ con bọ bị dập.
7. Ghi lại giờ dính dịch để theo dõi diễn biến trong 1–2 ngày sau.

Dịch dính vào mắt thì làm gì?

Rửa mắt ngay bằng thật nhiều nước sạch, để nước chảy nhẹ từ khoé mắt trong ra ngoài, rồi đi khám mắt trong ngày, kể cả khi chỉ nghi ngờ. Không dụi, không nhỏ thuốc tự mua, không đắp gì lên mi. Mắt là chỗ dịch gây tổn thương nặng nhất, mi sưng và đỏ rất nhanh.

Đường hay gặp nhất là tay: dập con bọ ở cổ hay cánh tay, chưa rửa đã dụi mắt. Trẻ nhỏ ngủ dậy hay dụi mắt, nên nhà có trẻ bị vết ở tay hay mặt thì rửa cả tay con trước, rồi mới để ý tới vết.

Vì sao chà xát làm vết lan rộng?

Vì chà là dùng tay trải lớp dịch ra một vùng rộng hơn chỗ ban đầu và ép nó tiếp xúc lâu hơn với da. Vết vì thế thành vệt dài theo hướng tay quệt, không phải chấm tròn như vết muỗi, và càng chà nhiều thì vệt càng dài, càng phồng rộp rộng.

Dịch còn chuyển sang chỗ khác theo tay: quệt cổ, gãi nách thì tổn thương hiện ở đó dù con bọ chưa từng bò tới. Chỗ da gập như khuỷu tay có thể có hai vết đối xứng, do da gập lại dính dịch từ vết đầu. Nhận dạng con bọ ở trang con bọ khoang đen cam gây bỏng da.

Vết bỏng kiến ba khoang diễn biến ra sao?

Vết thường hiện ra sau 12–48 giờ, hay gặp nhất khoảng 24 giờ, dưới dạng vệt đỏ rát. Sang 2–4 ngày có thể nổi mụn nước, mụn mủ và rát nhiều hơn. Trường hợp nhẹ khô vảy sau 1–2 tuần, để lại vết thâm mờ dần trong vài tuần tới vài tháng.

Trong một loạt ca đã được công bố, triệu chứng hiện ra sau 12–48 giờ và kéo dài 2–10 ngày tuỳ mức dính dịch. Ai có vết lâu hơn hoặc nặng dần thay vì nhẹ dần thì nên đi khám, không chờ hết mốc. Vết mụn nước xếp thành vệt cũng hay bị nhầm với zona thần kinh; tự mua thuốc trị zona về dùng không giúp gì cho vết này.

Dấu hiệu nào phải đi khám ngay?

Phần lớn trường hợp nhẹ tự khô trong 1–2 tuần nếu giữ sạch. Nhưng dịch dính vào mắt, vết lan nhanh, phồng rộp lớn, có mủ đục, sốt hoặc tổn thương ở trẻ nhỏ thì cần bác sĩ, không chờ. Bệnh viện Nhi Trung ương cũng đã cảnh báo về viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang.

• Dịch dính vào mắt hoặc quanh mắt, dù chỉ nghi ngờ: mi sưng, mắt đỏ, chảy nước.
• Vết đỏ lan rộng nhanh trong vòng một ngày, hoặc phồng rộp thành mảng lớn.
• Mụn nước vỡ, chảy dịch đục hoặc có nhiều mủ.
• Sưng nhiều, đau tăng dần, vùng da nóng khi chạm.
• Sốt, mệt hoặc nổi hạch gần vùng tổn thương.
• Tổn thương ở trẻ nhỏ, người có bệnh da sẵn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.

Mang theo ảnh con bọ nếu có, và kể giờ dính dịch để bác sĩ đánh giá. Thuốc bôi là việc bác sĩ chỉ định sau khi nhìn tổn thương; bài này không thay cho lời khám.

Những mẹo nào không nên tự làm với vết bỏng?

Mấy mẹo hay được truyền nhau lại làm vết nặng thêm: bôi cồn hoặc dầu gió, bôi kem đánh răng, chấm nước mắm, đắp lá trầu không hay lá cây giã theo mẹo dân gian, và chọc vỡ mụn nước cho mau khô. Không mẹo nào trung hoà được chất gây bỏng; chúng chỉ làm da kích ứng thêm.

Khi lớp da đã phồng rộp, lá cây và đồ đắp lên mở đường cho vi khuẩn vào, dễ thành nhiễm trùng và để lại sẹo. Cũng đừng tự mua thuốc bôi về dùng dài ngày, và đừng băng kín vùng tổn thương khi chưa có chỉ định. Băng giữ ẩm và nhiệt, làm mụn nước lâu khô hơn so với để da thoáng.

Vết bỏng có lây không, đồ dùng cần giặt thế nào?

Bản thân vết bỏng không lây từ người sang người. Thứ lây được là dịch còn trên tay, khăn, gối hay quần áo đã chạm vào con bọ bị dập. Vì vậy đồ tiếp xúc cần giặt riêng một lượt, và rửa tay sau khi lau chỗ con bọ bị dập.

Cách gạt con bọ ra khỏi người mà không làm nó vỡ, và cách lau chỗ nó đậu, có ở bài thổi hay hất con bọ khỏi da.

Làm sao để nhà không có người bị lại, khi nào cần người làm?

Chặn con bọ vào nhà, vì nó sống ngoài ruộng, bãi cỏ và bay vào theo đèn, nhiều nhất tháng 9–11. Đổi đèn ban công sang đèn vàng, lắp lưới chắn cửa sổ, giũ đồ phơi trước khi mặc và tắt đèn đầu giường trước khi mở cửa là bốn việc giảm được nhiều nhất.

Nhà có người bị liên tục trong cùng một mùa dù đã làm các việc trên thì cần chặn từ vành ngoài. Dịch vụ phun tồn lưu nơi kiến ba khoang đậu quanh đèn, khung cửa và kỹ thuật viên chỉ ra lối bay vào cần lưới hay đổi đèn: đó là việc xử lý chỗ con bọ trú và đường nó vào nhà, không phải chữa vết bỏng da. Toà chung cư có ở bài việc cả toà làm trong mùa kiến ba khoang; con bọ ngại lưới, khe kín và đèn vàng ra sao, xem kiến ba khoang sợ gì trong nhà.