Nghi nhà có mối: chụp ảnh, lấy mẫu gì để biết loài?

Nghi có mối thì làm gì trước khi gọi kỹ thuật viên?

Giữ nguyên hiện trường, chụp ảnh và lấy một ít mẫu. Ba việc đó mất khoảng 20 phút, cần điện thoại, lọ nhỏ nắp vặn, cồn y tế 70% bán ở nhà thuốc và tờ giấy trắng. Có ảnh, mẫu, kỹ thuật viên thường biết trước là mối đất hay mối gỗ khô để mang đúng đồ khi tới.

Bảng dấu vết để tự đoán loài nằm ở trang phân biệt mối đất với mối gỗ khô. Bài này chỉ nói phần tay chân: chụp thế nào, bắt con nào, giữ mẫu ra sao để người xem đọc được. Chuẩn bị sẵn mấy thứ sau:

• Điện thoại có chế độ chụp cận, đèn pin hoặc đèn điện thoại.
• Thước dây hoặc thước kẻ; không có thì dùng đồng xu, bật lửa làm mốc cỡ.
• Lọ thuốc nhỏ mắt đã rửa sạch hoặc lọ thuỷ tinh nhỏ, rót cồn y tế 70% tới hai phần ba lọ.
• Cọ vẽ nhỏ hoặc tăm bông, nhíp nếu có.
• Túi zip nhỏ, băng keo trong, bút chì và vài mẩu giấy làm nhãn.

Chụp ảnh dấu vết mối thế nào để kỹ thuật viên đọc được?

Mỗi chỗ nghi mối chụp ba tầng: một ảnh toàn cảnh cho biết chỗ đó nằm đâu trong nhà, một ảnh trung đặt thước cạnh đoạn dấu vết, một ảnh cận thấy rõ hạt, lỗ hay con mối. Ảnh chỉ có cận cảnh thì người xem không biết đó là khung cửa, chân tủ hay góc trần.

1. Toàn cảnh: đứng lùi 2–3 m, lấy cả khung cửa, góc tường hay món đồ gỗ trong khung hình.
2. Trung cảnh: đặt thước dọc theo đường mui hay cạnh đống phân, chụp đoạn dài khoảng 30–50 cm.
3. Cận cảnh: để máy cách 10–15 cm, chạm màn hình lấy nét vào dấu vết, giữ yên tay một nhịp.
4. Chiếu đèn xiên từ bên cạnh, không chiếu thẳng: hạt phân và mép lỗ đùn sẽ nổi khối, không bị bết trắng.
5. Quay thêm đoạn video 10–15 giây nếu bóc thử đường mui mà thấy mối chạy ra.

Đường mui của mối đất thường rộng 5–10 mm, nên ảnh trung có thước là đủ để so. Hạt phân mối gỗ khô dài chừng 1 mm, cần ảnh cận thật nét mới thấy sáu cạnh lõm. Chụp xong đừng dọn gì, vì đống phân và đoạn đường mui đó còn là chỗ kỹ thuật viên kiểm lại khi tới.

Bắt mối lính và mối cánh làm mẫu ra sao?

Con cần bắt là mối lính hoặc mối cánh, không phải mối thợ. Theo hướng dẫn của Đại học Florida, mối cánh và mối lính là hai dạng dễ định loài nhất, còn mối thợ đông nhất nhưng khó dùng để định loài nhất. Mỗi mẫu lấy 5–10 con là đủ cho kỹ thuật viên soi dưới kính lúp.

1. Chọn một đoạn đường mui ở chỗ dễ nhìn, bóc đúng một đoạn 5 cm bằng mũi dao hay que tre, không cạo cả đường.
2. Chờ khoảng một phút. Mối lính đầu to sẫm màu sẽ ra đứng chặn chỗ hở, mối thợ trắng đục 3–4 mm chạy vào trong.
3. Nhúng cọ hoặc tăm bông vào cồn, chạm nhẹ vào con mối lính cho nó dính vào đầu cọ, rồi thả vào lọ cồn.
4. Lấy thêm vài con thợ cho đủ bộ, nhưng mẫu chỉ có thợ thì ghi rõ như vậy trên nhãn.
5. Mối cánh: sáng sớm sau đêm có đàn bay, nhặt những con còn nguyên cánh ở góc phòng, bậu cửa, thả thẳng vào lọ.

Mối lính mối đất đầu vàng nâu hình quả lê, hàm đen chĩa ra trước; mối lính mối gỗ khô đầu sẫm, cụt như que diêm cháy. Nhìn bằng mắt thường chỉ đoán được nhóm. Đếm răng hàm, đo đầu và đọc gân cánh mới ra tên loài, việc này cần kính lúp và người đã quen soi.

Hạt phân và cánh rụng thì gom thế nào?

Hạt phân gom khô, không bỏ vào cồn. Trải tờ giấy trắng dưới chỗ hạt rơi, gạt nhẹ nửa thìa cà phê vào giấy, gấp lại rồi cho vào túi zip. Hạt phân khô sáu cạnh là dấu riêng của mối gỗ khô, và hạt còn nguyên thì người xem mới thấy được các mặt lõm dọc thân hạt.

Trước khi gom, soi phía trên đống hạt tìm lỗ đùn. Lỗ nhỏ chưa tới 2 mm, thường đã được mối bịt lại bằng một lớp mỏng sau khi đùn, nên chụp chỗ lỗ trước rồi mới gạt hạt. Muốn biết tổ còn sống, gom sạch một lần, trải giấy trắng tại chỗ và xem sau 24 giờ có hạt mới rơi xuống không.

Cánh rụng thì dán lên giấy. Kéo một dải băng keo trong, dán lên đám cánh trên bệ cửa sổ rồi lật úp lên tờ giấy trắng, cánh sẽ nằm phẳng, không gãy. Cánh mối bốn chiếc dài gần bằng nhau, cánh kiến thì chiếc trước dài hơn; cách soi đám cánh kỹ hơn có ở bài chỉ còn cánh rụng thì biết mối hay kiến.

Ghi nhãn và cất mẫu thế nào để không hỏng?

Mỗi lọ, mỗi túi ghi một nhãn bằng bút chì rồi bỏ luôn vào trong, vì mực bút bi gặp cồn sẽ nhoè. Nhãn ghi ngày lấy, phòng, vị trí cụ thể, ví dụ "chân khung cửa phòng ngủ tầng trệt, bên trái". Hai chỗ khác nhau thì hai lọ riêng, vì một nhà có thể có cả hai loài.

• Vặn chặt nắp, quấn thêm một vòng băng keo quanh miệng lọ cho khỏi rỉ cồn.
• Cất lọ nơi mát, tránh nắng; mẫu trong cồn y tế 70% giữ được nhiều tuần.
• Không nhét mối vào túi nilon rồi kẹp trong phong bì: Đại học Florida lưu ý mẫu gửi kiểu đó bị ép bẹp, mất các chi tiết để định loài.
• Đưa trực tiếp cho kỹ thuật viên lúc khảo sát; nếu phải gửi đi, đặt lọ trong hộp nhỏ có lót giấy.

Những việc nào làm hỏng mẫu và mất dấu mối?

Xịt thuốc, cạo sạch dấu vết và đục phá gỗ là ba việc hay gặp nhất. Mỗi việc làm mất một phần thông tin mà kỹ thuật viên cần: đường mui đang sống để đặt trạm, đống phân để biết món đồ nào còn mối, và lớp vỏ gỗ còn nguyên để khoanh vùng mối đang ăn.

• Xịt thuốc muỗi, dầu hoả hay nước sôi vào đường mui: vài con chết, phần còn lại rút đi và đắp đường mới ở chỗ khuất hơn; chuyện này giải thích kỹ ở bài vì sao xịt lên đường mui mối càng lan rộng.
• Cạo cả đường mui để "xem cho rõ": mất lối mà mối đang đi, cũng là chỗ tốt nhất để đặt trạm nhử.
• Quét sạch phân trước khi chụp: người xem không còn thấy đống hạt dồn dưới lỗ nào.
• Cạy ván sàn, đục khung cửa lấy mẫu gỗ: mở thêm lối cho mối, làm hỏng chỗ còn cứu được.
• Mua bả hay thuốc bột về rắc khi chưa biết loài: bả đặt dưới nền không có tác dụng với mối gỗ khô sống trong tủ.
• Vứt xác mối cánh ngay sáng hôm sau: đó là mẫu dễ định loài nhất, lại chỉ có vài lần mỗi năm.

Gửi ảnh và mẫu rồi, kỹ thuật viên xác định loài và xử lý thế nào?

Kỹ thuật viên xem ảnh để chia nhóm trước, rồi soi mẫu mối lính hay mối cánh để chốt loài khi tới khảo sát. Ảnh tốt thường đủ tách mối đất với mối gỗ khô. Tên loài chính xác, như Coptotermes gestroi hay Cryptotermes, thì cần con mối lính dưới kính lúp.

Biết loài rồi mới chọn cách làm. Mối đất đi kiếm ăn xa tới 100 m quanh tổ và chui qua khe nứt nền rộng từ 1 mm, nên kỹ thuật viên dò tổ theo đường mui; chi tiết loài ở trang mối đất: đường mui, tổ dưới nền. Mối gỗ khô sống trọn trong gỗ, xem thêm mối gỗ khô: sống trong đồ gỗ, đùn phân hạt.

• Mối trong nhà đang ở, văn phòng, nhà xưởng, kể cả mối gỗ khô trong khung cửa, trần, xà: khảo sát, đặt trạm nhử cố định 7–14 ngày, sau 14 ngày nghiệm thu rồi phun thuốc truyền dẫn lên mối thợ để chúng mang về tổ, đàn suy giảm dần.
• Nhà sắp xây hoặc đang sửa nền: phun trực tiếp bề mặt nền móng 3–5 lít/m² trước khi đổ sàn.
• Đồ gỗ rời như tủ, sập, tượng bị mối gỗ khô: mang tới xưởng bảo quản gỗ.

Tuỳ tình huống thực tế và quần thể mối nhiều hay ít, kỹ thuật viên linh động dùng thuốc phù hợp cho từng trường hợp. Thuốc dùng cho mối có trong danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam. Đội kỹ thuật không khoan chân tường, không khoan tiêm đồ gỗ. Các bước và lịch kiểm ở trang dịch vụ diệt mối: trạm nhử, thuốc truyền dẫn, khung phí theo mặt bằng ở bảng giá mối theo mặt bằng. Nhà xưởng, kho muốn soi lại chân tường, máng cáp đều đặn thì vào gói kiểm soát định kỳ mỗi tháng một lượt, vì tổ khác quanh nhà vẫn có thể tìm tới sau đợt xử lý.