Muỗi dĩn là con gì mà đốt ngứa lâu vậy?

Ngồi ngoài hiên lúc chiều tối, không thấy con gì bay, không nghe tiếng vo ve, vậy mà cổ chân, cánh tay nổi một loạt nốt đỏ, ngứa tới mức gãi rướm máu, ba bốn ngày chưa hết. Người miền Tây, người sống gần sông rạch hay ở nhà vườn ngoại thành TP.HCM gọi thủ phạm là muỗi dĩn, có nơi gọi là dĩn, mạt.

Bài này nói muỗi dĩn là con gì, sống ở đâu, vì sao nốt đốt ngứa lâu hơn muỗi thường, mẹo nào giúp đỡ bị đốt, và vì sao phun thuốc cũng khó làm hết dĩn. Nếu nốt đốt xếp thành hàng ba nốt trên da lúc sáng thức dậy, đó có thể là rệp giường, xem bài sáng dậy có vết đốt thành hàng ba nốt là con gì.

Muỗi dĩn là con gì?

Muỗi dĩn là một nhóm côn trùng nhỏ thuộc họ Ceratopogonidae, tiếng Anh gọi là biting midges hay no-see-ums, nghĩa là "con không thấy được". Thân dài chỉ khoảng 1–3 mm, nhỏ hơn muỗi thường nhiều lần. Chỉ con cái hút máu để đẻ trứng, giống như muỗi.

Nhìn bằng mắt thường, muỗi dĩn chỉ là một chấm xám nhỏ trên da, cánh có đốm mờ. Chúng không có vòi dài như muỗi, mà cắt da bằng miệng như lưỡi kéo rồi hút máu chảy ra. Đó là một lý do khiến nốt đốt rát ngay lúc bị đốt chứ không êm như muỗi.

Vì sao nốt muỗi dĩn đốt ngứa lâu như vậy?

Vì da phản ứng dị ứng với nước bọt của muỗi dĩn. Nốt đỏ, sưng, ngứa thường nặng nhất sau 1–2 ngày và có thể kéo dài 5–7 ngày, nhất là ở người lần đầu bị đốt nhiều. Gãi làm trầy da, dễ nhiễm trùng và để lại vết thâm.

Trẻ nhỏ, người có cơ địa dị ứng thường sưng to hơn. Cách làm dịu thông thường là rửa nhẹ bằng xà phòng, chườm mát, không gãi. Nếu nốt sưng lan rộng, chảy mủ, sốt, hay khó thở sau khi bị đốt nhiều, cần đi khám để bác sĩ cho thuốc phù hợp, không tự bôi đắp lá cây lên vết trầy.

Muỗi dĩn sống ở đâu quanh nhà?

Muỗi dĩn đẻ trứng ở nơi đất luôn ẩm và giàu chất hữu cơ: mép ao, kênh rạch, ruộng, vườn tưới nhiều, đống lá mục, đất quanh chuồng gà, chuồng heo, rãnh nước có bùn. Chúng bay yếu, thường chỉ quanh quẩn trong phạm vi vài trăm mét quanh chỗ sinh sản.

Vì vậy nhà sát sông rạch, nhà vườn, khu mới san lấp còn bùn, homestay ven biển thường bị nhiều hơn nhà phố giữa thành phố. Muỗi dĩn hoạt động mạnh khi lặng gió, ẩm, nhất là đầu mùa mưa; ngày nắng gắt, gió mạnh thì gần như không thấy.

Mẹo nào giúp đỡ bị muỗi dĩn đốt?

Ba cách có tác dụng thật: quạt gió mạnh (muỗi dĩn bay rất yếu), thuốc bôi chống côn trùng có hoạt chất được khuyến cáo, và tránh ngồi ngoài trời lúc chạng vạng. Lưới chống muỗi thường có mắt lưới khoảng 1–1,5 mm nên không chặn được; cần lưới mắt rất nhỏ hoặc đóng cửa, bật quạt vào giờ dĩn đốt.

Bài muỗi sợ mùi gì nhất so sánh kỹ các loại mùi và thuốc bôi.

Phun thuốc có diệt được muỗi dĩn không?

Chỉ giảm được tạm thời. Phun sương diệt được con trưởng thành đang bay quanh nhà, nhưng ấu trùng nằm trong bùn, đất ẩm trên diện rộng, có khi là đất ruộng, bờ kênh của người khác, nên vài ngày sau lứa mới lại nở. Muốn giảm lâu hơn phải làm khô, dọn lá mục, khơi thông rãnh bùn quanh nhà.

Những việc làm được trong khuôn viên nhà mình:

• khơi rãnh nước đọng bùn, lấp chỗ trũng sau mưa;
• dọn đống lá mục, rơm rạ, phân chuồng, giữ khoảng 1 m sát chân tường luôn khô thoáng;
• tỉa bớt bụi rậm, cho đất quanh nhà khô thoáng;
• tưới cây buổi sáng thay vì chiều tối.

Muỗi dĩn có truyền bệnh cho người không?

Ở Việt Nam, muỗi dĩn chủ yếu gây ngứa và dị ứng. Trên thế giới, một số loài thuộc nhóm này truyền bệnh cho gia súc và ở vài vùng nhiệt đới châu Mỹ, châu Phi có thể truyền mầm bệnh cho người. Nguy cơ chính với người ở nước mình là nhiễm trùng da do gãi.

Tài liệu của Đại học Florida về nhóm muỗi dĩn Culicoides ghi nhận chúng là côn trùng gây phiền lớn ở vùng ven biển, đầm lầy và là véc-tơ của một số bệnh trên gia súc. Vì vậy người chăn nuôi bò, dê thường để ý tới dĩn hơn người sống trong phố.

Trẻ nhỏ bị muỗi dĩn đốt sưng to thì chăm thế nào?

Rửa nhẹ vùng bị đốt bằng xà phòng, chườm mát 10–15 phút, cắt ngắn móng tay để trẻ không gãi trầy, mặc đồ dài tay khi ra sân lúc chiều. Nốt sưng to, đỏ lan rộng, có mủ, trẻ sốt hay quấy nhiều thì đưa trẻ đi khám, không tự đắp lá, bôi dầu nóng.

Nhiều phụ huynh thấy con bị đốt nhiều hơn người lớn ngồi cùng chỗ. Một phần vì trẻ hay chơi sát đất, sát bụi cây, một phần vì da trẻ phản ứng mạnh hơn. Những việc đơn giản giúp trẻ đỡ bị đốt:

• cho trẻ chơi ngoài sân vào giữa buổi sáng, tránh lúc chạng vạng;
• bật quạt ở hiên nhà nơi trẻ chơi;
• giặt sạch, phơi khô quần áo, không để trẻ mặc đồ ẩm mồ hôi lâu;
• dùng thuốc bôi chống côn trùng ghi rõ độ tuổi phù hợp trên nhãn.

Nếu trẻ có nốt đốt xếp thành hàng ba nốt buổi sáng, đó có thể là rệp giường chứ không phải dĩn; xem bài vết đốt thành hàng ba nốt là con gì.

Phân biệt nốt muỗi dĩn với muỗi thường, rệp, bọ chét thế nào?

Nhìn chỗ đốt, kiểu nốt và lúc bị đốt. Muỗi dĩn đốt chỗ da hở khi ở ngoài trời lúc chạng vạng, nốt nhỏ đỏ, ngứa dữ dội nhiều ngày. Rệp đốt lúc ngủ, nốt xếp thành hàng. Bọ chét đốt cổ chân, bắp chân trong nhà có thú cưng. Muỗi thường đốt rải rác, nốt sưng mềm, hết nhanh hơn.

Biết đúng con giúp làm đúng việc: muỗi dĩn thì quạt, thuốc bôi, tránh giờ chạng vạng; rệp thì kiểm nệm, khe giường; bọ chét thì trị cho thú cưng, hút bụi thảm. Bài dấu hiệu bị rệp giường, phân biệt với muỗi và ve chó có thêm ảnh từng loại nốt.

Cùng nhóm mẹo dân gian, anh chị có thể đọc thêm diệt gián bằng bia và bột giặt có hiệu quả không và phòng trọ nhiều gián phải làm sao.

Khi nào nên gọi người làm?

Nên gọi khi khuôn viên rộng có cả muỗi lẫn muỗi dĩn, như nhà vườn, resort, homestay, nhà xưởng gần kênh, và cần giảm côn trùng đốt trước một dịp có khách. Kỹ thuật viên khảo sát không thu phí, nói thật phần nào phun giúp được và phần nào phải sửa chỗ ẩm.

Đội kỹ thuật của Khử Trùng Toàn Cầu phun sương bãi cỏ, bụi cây, vườn quanh nhà và xử lý ổ lăng quăng; với muỗi dĩn, kỹ thuật viên sẽ chỉ thêm chỗ đất ẩm, rãnh bùn cần sửa. Cách làm ở trang dịch vụ diệt muỗi; các loài côn trùng khác quanh nhà ở trang dịch vụ diệt côn trùng.