Từ đôi mối cánh tới tổ gây hại mất bao lâu?

Mối nào bay được: chỉ mối sinh sản có cánh

Mối có bay được, nhưng chỉ một nhóm trong tổ: lứa sinh sản có cánh mà tổ nuôi ra để lập tổ mới. Mối thợ và mối lính không có cánh, cả đời đi trong đất và đường mui. Mối vua, mối chúa từng bay đúng một lần rồi rụng cánh, từ đó không bay nữa.

Theo UF/IFAS, ở mối đất Coptotermes formosanus, mối cánh là nhóm duy nhất có cánh, dài khoảng 12–15 mm, màu nâu cam hay hổ phách nhạt, với bốn cánh dài bằng nhau. Mối thợ trắng đục 3–4 mm, không cánh. Mối lính to hơn một chút, đầu nâu cam hình giọt nước, chiếm khoảng 10–15% đàn.

Nhiều người hỏi về mối trưởng thành là đang nghĩ tới con mối cánh. Xét theo vòng đời, mối thợ, mối lính cũng là con trưởng thành, nhưng chỉ lứa có cánh mới trưởng thành sinh dục để bay đi ghép đôi. Việt Nam có hơn 250 loài mối, theo Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình; muốn nhận mặt kỹ hơn, xem nhận mặt mối thợ, mối lính và từng loài mối.

Đêm có đàn bay vào nhà thì làm theo bài tắt đèn, bịt khe khi đàn mối cánh vào nhà. Phần còn lại của bài đi tiếp từ lúc một đôi mối cánh rụng cánh, chui xuống đất.

Một tổ mối đi qua mấy giai đoạn trước khi gây hại?

Một tổ mối đất đi qua bốn giai đoạn, và chỉ giai đoạn cuối mới lộ rõ trong nhà. Đôi mối cánh rụng cánh, chui xuống đất lập tổ; năm đầu nuôi đàn; từ năm thứ 2 mở rộng tuyến đi; sau 5–8 năm đàn đủ đông để ăn mạnh vào kết cấu và bắt đầu thả mối cánh.

Con số cụ thể thay đổi theo loài và độ ẩm. Thứ không đổi là hình dạng đường cong: rất chậm ở đầu, rồi tăng nhanh về sau. Một tổ trưởng thành lớn tới đâu, xem quy mô và tuổi thọ của một tổ trưởng thành.

Vì sao 2–3 năm đầu gần như không thấy dấu hiệu?

Vì đàn còn quá nhỏ để cần nguồn gỗ lớn. Vài trăm con mối thợ, mỗi con chỉ 3–4 mm, ăn rất ít và khai thác nguồn gần tổ nhất: rễ cây mục, gốc cây chặt còn sót, cọc gỗ hay xà bần có gỗ bị chôn khi xây nhà. Những chỗ đó đều nằm dưới đất.

Chỉ khi nguồn gần cạn, đàn mới mở tuyến đi xa hơn và leo lên kết cấu nhà. Mối đất lách được qua khe nứt nền rộng từ 1 mm, khe quanh ống nước xuyên sàn hay mạch vữa hở, nên đường mui đầu tiên thường nằm ở chỗ ít ai nhìn: sau tủ bếp, trong hộp kỹ thuật, chân tường phía ngoài.

Vì sao mối cánh là mốc cuối chứ không phải mốc đầu?

Tổ chỉ dồn sức nuôi lớp mối cánh khi đã đủ đông và ổn định, thường sau 5–8 năm. Vì vậy mối cánh chui ra từ khe trong nhà vào đầu mùa mưa nghĩa là tổ đã ở đó nhiều năm, không phải vừa tới. Nhiều người hiểu ngược, coi mối cánh là lúc mối bắt đầu vào nhà.

Mối cánh bay từ ngoài vào theo đèn thì khác: đó là tổ của khu xung quanh đang tách đàn. Đọc hai trường hợp này ở bài mối cánh chui từ khe hay bay theo đèn; mùa bay ở miền Nam rơi vào tháng nào có ở bài mùa mối bay ở TP.HCM và vùng lân cận.

Dấu hiệu nào xuất hiện trước, dấu hiệu nào sau?

Dấu hiệu đi theo thứ tự từ khuất tới lộ. Biết mình đang ở bậc nào giúp đoán tổ đã bao nhiêu năm tuổi và thiệt hại đã tới đâu. Phát hiện ở bậc 2 là rẻ nhất; từ bậc 4 trở đi, chi phí thường gồm cả phần thay gỗ chứ không chỉ phần xử lý mối.

1. Không có gì: 2–3 năm đầu.
2. Đường mui mảnh ở chỗ khuất: sau tủ, trong hộp kỹ thuật, chân tường phía ngoài.
3. Đường mui rõ ở chỗ dễ thấy, vài điểm gỗ gõ nghe rỗng.
4. Cửa khó đóng, sàn gỗ lún nhẹ, chân tủ bếp mềm khi ấn.
5. Mối cánh bay ra từ khe trong nhà vào đầu mùa mưa.

Điều gì làm tổ mối lớn nhanh hơn?

Nguồn ẩm ổn định và gỗ nằm sát tổ là hai thứ rút ngắn các mốc trên nhiều nhất. Một ống nước rò cạnh khung cửa gỗ, bồn cây xây sát tường tưới mỗi ngày, hay đống gỗ kê chạm đất sau nhà có thể đưa tổ tới giai đoạn gây hại sớm hơn cả năm.

Nhà mới xây 2 năm đã có mối cũng không lạ. Tổ thường có sẵn trong đất từ trước khi xây, nhất là khi nền cũ có cây lớn hoặc gỗ chôn chưa dọn. Trường hợp đó tổ không mới lập mà đã qua vài năm dưới móng, nên phòng mối nền trước khi đổ bê tông là việc đáng làm.

Rà mối lúc nào thì bắt được tổ khi còn nhỏ?

Rà trong khoảng 2–3 năm im lặng là cơ hội duy nhất để gặp tổ khi còn nhỏ; bỏ qua thì lần gặp sau luôn đắt hơn. Một lượt soi đèn pin chếch dọc chân tường, sau tủ bếp và quanh ống nước mất chừng 20 phút, nên tự làm trước mùa mưa và thêm một lượt giữa mùa mưa.

Nhà ở khu nhiều cây hay từng có mối thì nên kiểm lại theo lịch, soi chân tường, cổ ống và khung cửa để thấy đường mui mới trước khi mối leo vào nhà; thấy dấu thì khảo sát, đặt trạm nhử 7–14 ngày rồi phun thuốc truyền dẫn, rắc bụi thuốc lên đường mui. Kiểm mối theo tháng là hợp đồng kiểm soát mối riêng, không nằm trong gói kiểm soát côn trùng định kỳ. Ba việc tự làm để giữ nhà khô và khó vào, xem giữ nhà khô và khó vào cho mối.

Tuỳ tình huống thực tế và quần thể mối nhiều hay ít, kỹ thuật viên linh động dùng thuốc phù hợp cho từng trường hợp.

Chi phí tăng theo giai đoạn như thế nào?

Phần xử lý tổ gần như không đổi theo giai đoạn: cùng một tổ thì cùng số trạm, cùng buổi nghiệm thu ngày 14. Thứ tăng lên là phần sửa gỗ đã bị ăn. Một nẹp chân tường thay nhẹ, còn dầm sàn hay chân cột gỗ bị rỗng là hạng mục kết cấu, tốn hơn nhiều lần.

Đã thấy đường mui ở bậc 3 trở lên thì nên khảo sát để biết tổ ở đâu và bao nhiêu đường mui còn sống. Thứ bị ăn đầu tiên khác nhau theo mặt bằng, xem gỗ và giấy gần nền bị mối ăn trước. Cách kỹ thuật viên đặt trạm nhử và kiểm theo mốc có ở trang dịch vụ diệt mối: trạm nhử tại đường mui; chi phí tham khảo có ở giá diệt mối theo từng loại nhà.