Virus Zika lây qua những đường nào, ai cần chú ý?

Virus Zika lây qua những đường nào?

Zika có bốn đường lây: muỗi Aedes đốt, mẹ sang thai nhi, quan hệ tình dục và truyền máu. Muỗi là đường chính, ba đường còn lại ít gặp hơn nhưng khiến Zika khác sốt xuất huyết. Hiện chưa có vắc-xin Zika dùng rộng rãi, nên phòng bệnh dựa vào chặn từng đường lây.

Bài này không thay tư vấn y tế; phần chẩn đoán và điều trị thuộc về bác sĩ. Zika và sốt xuất huyết giống, khác nhau ở triệu chứng và mức nặng thế nào, xem Zika và sốt xuất huyết khác nhau thế nào.

Zika lây qua muỗi như thế nào?

Muỗi Aedes cái đốt người đang nhiễm Zika, hút virus theo máu, rồi truyền sang người khác ở những lần đốt sau. Loài chính là muỗi vằn nhà dài 4–7 mm, đốt ban ngày; muỗi hổ châu Á ngoài vườn cũng mang được virus. Vì vậy một người nhiễm trong nhà có thể thành nguồn cho muỗi quanh nhà.

Muỗi vằn đốt nhiều nhất lúc 6–8 giờ sáng và 16–18 giờ, đúng giờ ăn sáng, đi học về, nấu cơm chiều. Người trong nhà đang nghi nhiễm nên tránh để muỗi đốt thêm, để virus không đi tiếp. Muỗi vằn đẻ ở đâu quanh nhà có ở bài Aedes aegypti đẻ ở nước sạch và truyền bệnh gì.

Zika lây không qua muỗi theo những cách nào?

Ba đường không qua muỗi là từ mẹ sang thai nhi trong lúc mang thai, qua quan hệ tình dục và qua truyền máu. Đường mẹ sang con ít gặp hơn muỗi đốt nhưng hậu quả nặng nhất, nên thai phụ được lưu ý riêng. Truyền máu thì do cơ sở y tế sàng lọc.

Với đường quan hệ, người vừa đi về từ vùng đang có dịch hoặc vừa có dấu hiệu nghi nhiễm nên hỏi bác sĩ về quan hệ và dự định có thai trong thời gian tới. Đây là chỗ các bài chỉ nói tới diệt muỗi hay bỏ sót, dù nó quan trọng với cặp vợ chồng đang chờ con.

Vì sao nhiều người nhiễm Zika không biết mình đang nhiễm?

Vì phần lớn người nhiễm Zika không có triệu chứng rõ, và khi có thì thường nhẹ, dễ nhầm với cảm cúm: sốt nhẹ, phát ban, đau khớp, đỏ mắt. Cảm thấy khoẻ không có nghĩa là không nhiễm, nên không thể dựa vào cảm giác để biết mình có đang mang virus hay không.

Hệ quả thực tế là không chờ có người đổ bệnh mới chống muỗi. Nếu trong nhà có người sốt kèm phát ban, nhất là khi có thai phụ, việc cần làm là đi khám chứ không tự dùng thuốc hay tự kết luận theo triệu chứng.

Zika đã có ở Việt Nam chưa, còn là rủi ro không?

Có. Zika mang tên khu rừng Zika ở Uganda, nơi virus được tìm thấy lần đầu ở khỉ, rồi lan qua châu Á, các đảo Thái Bình Dương và châu Mỹ. Việt Nam đã ghi nhận ca mắc, chủ yếu ở phía Nam. Số ca hiện ít, nhưng muỗi vằn truyền Zika vẫn có quanh nhà quanh năm.

Với thai phụ, cùng con muỗi vằn đó còn truyền sốt xuất huyết, bệnh gặp nhiều hơn Zika mỗi mùa mưa. Thai phụ sốt cao cần được khám và theo dõi ở cơ sở y tế, không tự mua thuốc uống. Phụ nữ mang thai cũng dễ bị muỗi tìm tới hơn vì thở ra nhiều khí CO₂ và thân nhiệt cao hơn, nên các cách chặn muỗi ở mục dưới càng phải làm đủ.

Những ai cần chú ý Zika nhất?

Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định có thai là nhóm cần chú ý nhất, kéo theo chồng hoặc bạn tình của họ vì đường lây qua quan hệ. Kế đến là người vừa về từ vùng đang có dịch và người sống ở khu nhiều muỗi. Cả nhóm cần làm cùng một việc, chỉ khác mức chặt chẽ:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định mang thai.
• Chồng hoặc bạn tình của phụ nữ mang thai.
• Người vừa đi về từ vùng đang có dịch bệnh do muỗi truyền.
• Người sống trong khu đang có nhiều ca sốt do muỗi truyền.
• Nhà gần đất trống, công trình thi công hoặc khu nhiều cây rậm.

Phụ nữ mang thai giảm nguy cơ Zika bằng cách nào?

Bằng cách không để muỗi đốt, vì đó là đường lây chính và là phần tự làm được. Lưới chắn cửa sổ và cửa ra vào đầy đủ, mặc áo dài tay khi ra vườn hay ban công, đặt quạt ở chỗ ngồi lâu. Kem xua muỗi nên hỏi bác sĩ sản khoa loại nào dùng được trong thai kỳ.

Cả nhà dọn vật chứa nước theo lịch mỗi 7 ngày, vì lăng quăng thành muỗi trong 7–10 ngày. Màn vẫn cần khi ngủ trưa. Cách bảo vệ trẻ nhỏ trong nhà cũng tương tự, xem bảo vệ trẻ nhỏ khỏi muỗi đốt bằng cách nào.

Khi nào nên nhờ người xử lý muỗi quanh nhà?

Khi đã dọn vật chứa và lắp lưới 2 tuần mà vẫn bị đốt ban ngày, hoặc khi nguồn muỗi nằm ngoài ranh nhà: đất trống, công trình, mương thoát nước gần đó. Nhà có thai phụ thì nên làm sớm hơn, không chờ hết 2 tuần, vì mỗi tuần chậm là thêm một lứa muỗi.

Nhà có thai phụ cũng cần hỏi kỹ về thời gian cách ly sau phun và phòng nào không phun. Sau phun tồn lưu, kỹ thuật viên của công ty ghi giờ cách ly lên phiếu: nhà thường 1–2 giờ, nhà có bà bầu 3–4 giờ, về mở hết cửa 15–30 phút rồi mới vào. Giờ làm do gia đình sắp xếp, nên có thể chọn lúc thai phụ đang ở ngoài. Cách đội kỹ thuật tìm ổ nước trước rồi mới phun sương và tồn lưu có ở trang phun diệt muỗi vằn ngay tại nhà; muỗi hổ ngoài vườn cần xử lý khác, xem muỗi hổ sọc trắng đẻ ở hốc cây, vỏ dừa.