Có mấy loại muỗi hay gặp? Nhận theo màu và giờ đốt

Bốn nhóm muỗi hay gặp ở Việt Nam khác nhau thế nào?

Khác nhau ở bốn điểm dễ nhìn: hoa văn trên thân, giờ đốt, tư thế đậu và loại nước chúng đẻ. Muỗi vằn đen đốm trắng, đốt ban ngày; muỗi cống nâu xám, đốt đêm; muỗi đòn xóc đậu chếch 45 độ; muỗi Mansonia đẻ ở ao có bèo.

Nhận muỗi theo màu như thế nào?

Nhìn màu thân và vảy là cách nhanh nhất khi con muỗi đã bị đập trên tay. Theo Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TP.HCM, giống Aedes thường có màu đen và ánh bạc, giống Culex có màu nâu hoặc vàng rơm, còn Mansonia màu nâu với nhiều đốm trắng.

Muỗi màu vàng, muỗi giáp vàng là muỗi gì?

"Muỗi giáp vàng" là tên gọi dân gian, không phải tên một loài muỗi; chưa thấy tài liệu côn trùng học nào dùng tên này. Con muỗi trông vàng trong nhà thường là muỗi cống Culex, loại thân nâu vàng tới vàng rơm, đốt về đêm. Muỗi vằn thì ngược lại: thân đen, vảy trắng bạc, không có màu vàng.

Chữ "vàng" còn đến từ tên tiếng Anh. Theo Đại học Florida, muỗi vằn Aedes aegypti có tên thường gọi là yellow fever mosquito vì nó là vật truyền chính của bệnh sốt vàng da, không phải vì thân có màu vàng. Dịch ra thành "muỗi sốt vàng", đọc lướt dễ tưởng là một con muỗi màu vàng.

Muốn biết chắc, soi lưng ngực con muỗi dưới đèn. Có hoa văn trắng bạc là muỗi vằn, cần dọn chỗ nước sạch đọng quanh nhà. Nâu vàng trơn, không hoa văn là muỗi cống, cần tìm ở hố ga, rãnh nước thải.

Muỗi màu trắng, muỗi bạch tạng có thật không?

Không có loài muỗi nào tên "muỗi bạch tạng" trong các nhóm muỗi hay gặp; đây cũng là tên gọi dân gian. Con muỗi trông trắng thường rơi vào ba trường hợp: muỗi vừa lột xác chưa kịp sẫm màu, muỗi vằn nhìn gần thấy vảy trắng nổi bật, hoặc một loài côn trùng khác không phải muỗi.

• Muỗi vừa lột xác. Theo Đại học bang Ohio, côn trùng vừa lột xác thường nhạt màu như bóng ma vì gần như chưa có sắc tố, vỏ còn mềm; sau đó lớp vỏ khô lại và sẫm màu. Muỗi chui ra khỏi vỏ nhộng ngay trên mặt nước, nên thấy muỗi trắng quanh lu, chậu, khay máy lạnh là dấu hiệu có ổ lăng quăng ngay đó.
• Vảy trắng của muỗi vằn. Theo Đại học Florida, Aedes aegypti có vảy trắng xếp thành hình đàn lia trên lưng ngực, còn Aedes albopictus có một sọc trắng chạy dọc giữa lưng. Chân có khoang trắng, nên dưới đèn sáng con muỗi trông trắng đen lẫn lộn.
• Không phải muỗi. Đám "muỗi trắng" li ti dưới lá cây cảnh thường là bọ phấn trắng. Theo chương trình IPM của Đại học California, con trưởng thành rất nhỏ, thân hơi vàng, bốn cánh trắng, hút nhựa ở mặt dưới lá; chúng chỉ hại cây, không đốt người.

Thấy muỗi trắng quanh chỗ chứa nước thì xử lý như muỗi thường: tìm và đổ ổ nước gần đó, cọ thành vật chứa để bỏ trứng bám.

Vì sao chỉ cần nhớ bốn nhóm thay vì từng loài?

Vì việc xử lý đi theo nhóm, không đi theo tên loài. Các loài trong cùng một nhóm đẻ ở cùng kiểu nước và đốt vào cùng khung giờ, nên nhận đúng nhóm là đủ biết phải đổ nước ở đâu. Tên loài chính xác chỉ cần khi cơ quan y tế điều tra ca bệnh.

Ví dụ muỗi vằn nhà Aedes aegypti và muỗi hổ châu Á Aedes albopictus cùng nhóm muỗi vằn: cả hai đẻ ở nước sạch, đốt ban ngày, truyền sốt xuất huyết. Khác nhau chủ yếu ở chỗ ở, một con quen trong nhà, một con quen ngoài vườn. Bệnh do loài muỗi vằn nhà truyền có ở bài Zika, chikungunya cùng sốt xuất huyết ở Việt Nam.

Nhận nhóm muỗi bằng giờ bị đốt được không?

Được, và không cần bắt con muỗi. Bị đốt ban ngày ở cổ chân khi ngồi trong nhà gần như chắc là muỗi vằn. Bị đốt lúc đã tắt đèn, nghe vo ve bên tai là muỗi cống. Bị đốt lúc khuya ở lán ven rừng thì nghĩ tới muỗi đòn xóc.

• Bị đốt cả ngày lẫn đêm: nhà có ít nhất hai nhóm cùng lúc.
• Bị đốt chập tối ngoài sân: muỗi cống từ hố ga, hoặc Mansonia nếu gần ao bèo.
• Trong phòng kín bật đèn và máy lạnh, muỗi vằn có thể đốt cả buổi tối.

Khung giờ đốt của muỗi vằn và việc nên làm trong từng khung có ở bài muỗi vằn đốt mạnh nhất sáng sớm và chiều muộn.

Mỗi nhóm muỗi đẻ ở đâu quanh nhà?

Mỗi nhóm chọn một kiểu nước riêng, nên tìm ổ theo nhóm nhanh hơn tìm khắp nơi. Muỗi vằn chọn nước sạch nhỏ và kín gió, muỗi cống chọn nước bẩn nhiều chất hữu cơ, muỗi đòn xóc chọn nước trong chảy chậm, còn lăng quăng Mansonia bám rễ bèo dưới mặt ao.

1. Muỗi vằn: đĩa lót chậu, lọ hoa, khay nước máy lạnh, khay tủ lạnh, lu, máng xối tắc lá.
2. Muỗi cống: hố ga, rãnh thoát, bể phốt hở, vũng nước thải sau bếp.
3. Muỗi đòn xóc: suối, mương, ruộng, hố nước công trường ven rừng; hiếm trong nội thành.
4. Mansonia: ao hồ có bèo, cây thuỷ sinh trong hồ cảnh lớn.

Muỗi vằn thường có ổ trong bán kính khoảng 100 m quanh chỗ bị đốt, nhiều khi ngay trong nhà. Mười chỗ đọng nước trong nhà cần rà theo từng phòng có ở bài đĩa lót chậu, lọ hoa và ổ muỗi vằn khác.

Vòng đời muỗi dài bao lâu và vì sao quan trọng?

Ở 28–32 °C như TP.HCM, trứng thành muỗi trong 7–10 ngày. Muỗi cái sống 2–4 tuần, đẻ tới 5 lứa, mỗi lứa 100–200 trứng. Con số 7–10 ngày là lý do vật chứa nước phải kiểm mỗi tuần: bỏ 2 tuần là một lứa mới đã bay ra.

Trứng muỗi vằn dán trên thành vật chứa còn chịu khô được tới 8 tháng, nên đổ nước mà không cọ thành thì trứng vẫn nở khi nước đầy lại. Muỗi đực không đốt; con đốt luôn là muỗi cái cần máu để nuôi trứng.

Mỗi nhóm muỗi cần xử lý khác nhau ra sao?

Muỗi vằn xử lý bằng dọn và cọ vật chứa nước trong nhà, việc gia đình tự làm được. Muỗi cống cần xử lý hố ga, rãnh bằng chế phẩm diệt lăng quăng, vì ổ nằm ở hệ thống chung. Màn ngủ hữu ích với muỗi cống và đòn xóc, gần như vô ích với muỗi vằn.

Muỗi đang bay ở sân vườn, hành lang, bãi cỏ thì đội kỹ thuật phun sương / ULV cho cả khu vực: hạt thuốc lơ lửng chạm vào thân muỗi, tác động lên thần kinh qua tiếp xúc nên muỗi chết dần chứ không rơi ngay. Thuốc thuộc danh mục Bộ Y tế cho phép lưu hành và được pha đúng liều nhà sản xuất; pha quá liều không làm muỗi chết nhanh hơn mà hại sức khoẻ và làm muỗi kháng thuốc.

Phun tồn lưu thành dải chân tường cao 1 m, cộng rèm, gầm giường, để yên còn tác dụng 3–6 tháng với muỗi đậu nghỉ, nhưng không chạm tới lăng quăng trong nước, nên ổ nước vẫn phải dọn trước. Cách đội kỹ thuật tìm ổ nước trước rồi mới phun có ở trang diệt muỗi theo từng loài hay gặp; đặc điểm từng loài xem trang muỗi: ba loài hay gặp, nhận ra bằng giờ đốt.

Khi nào nên gọi người tìm ổ muỗi?

Khi đã dọn vật chứa nước đều 2 tuần mà vẫn bị đốt, khi ổ nằm ở hố ga, bể ngầm hay máng xối trên mái, hoặc khi khu phố có ca sốt xuất huyết. Người khảo sát múc nước từng ổ đếm lăng quăng để biết nhóm muỗi trước khi chọn cách phun.

Nhà máy thường có cả muỗi vằn lẫn muỗi cống cùng lúc; cách phân biệt tại hiện trường có ở bài nhận muỗi vằn, muỗi cống ngay tại xưởng. Nhà gần kênh rạch, nhiều cây thì giữ lịch kiểm soát muỗi mỗi tháng, cả mùa khô để số muỗi ở mức thấp; mức phí ở bảng giá diệt muỗi theo mặt bằng.