Dùng mãi một loại thuốc diệt côn trùng vì sao kém dần?

Vì sao cùng một loại thuốc lại kém dần theo thời gian?

Vì mỗi lượt xử lý là một lần chọn lọc. Trong một đàn luôn có vài con chịu thuốc tốt hơn bình thường; thuốc giết con nhạy, để lại con chịu được, và lứa sau sinh ra từ chính nhóm đó. Lặp lại vài lứa, phần lớn đàn mang đặc điểm chịu thuốc và cùng liều cũ không còn đủ.

Tốc độ phụ thuộc vào vòng đời. Gián Đức khoảng 100 ngày là một đời, con cái mang 30–40 trứng trong một bọc, nên một năm có nhiều lứa để chọn lọc. Lăng quăng thành muỗi trong 7–10 ngày, còn nhanh hơn. Mối và chuột vòng đời dài nên chậm hơn nhiều.

Làm sao biết đang ở giai đoạn kháng thuốc nào?

Dựa vào những gì quan sát được sau mỗi lượt xử lý. Lúc đầu thuốc vẫn tác dụng rõ nhưng hết nhanh; sau đó phải lâu hơn mới thấy kết quả; rồi tới lúc cùng liều mà số lượng không giảm. Bảng dưới gợi ý việc nên làm ở từng giai đoạn, trước khi nghĩ tới đổi thuốc.

Vì sao đổi tên thương mại không giải quyết được?

Vì nhiều sản phẩm khác tên nhưng cùng một hoạt chất hoặc cùng nhóm cơ chế. Cypermethrin, permethrin, bifenthrin in trên những chai khác màu, khác mùi, nhưng đều tác động lên cùng một điểm trong hệ thần kinh côn trùng. Đàn đã chịu được điểm đó thì đổi nhãn không thay đổi gì.

Thứ cần đổi là nhóm cơ chế, không phải nhãn. Đọc dòng thành phần thay vì tên sản phẩm, và hỏi đơn vị thi công đang xoay vòng giữa những nhóm nào. Bảng năm nhóm hoạt chất kèm tên cụ thể có ở bài các nhóm hoạt chất khác nhau thế nào.

Những lỗi nào khiến kháng thuốc hình thành nhanh hơn?

Những lỗi để lại nhiều con sống sót sau mỗi lượt, hoặc bắt đàn tiếp xúc cùng một cơ chế quá dày. Pha loãng hơn hướng dẫn cho tiết kiệm, phun cùng một chai mỗi tuần, hay chỉ xịt vào con nhìn thấy đều thuộc nhóm này. Sáu lỗi dưới đây gặp nhiều nhất ở nhà ở và quán ăn.

• Pha loãng hơn hướng dẫn, để lại nhiều con sống sót.
• Phun lặp lại quá dày bằng cùng một sản phẩm.
• Xịt bình gia dụng quanh chỗ đặt bả gel, làm gián bỏ ăn bả.
• Chỉ xử lý con nhìn thấy, bỏ qua ổ trong khe chân tường và gầm tủ.
• Không cắt nguồn thức ăn và nước, để đàn phục hồi nhanh sau mỗi lượt.
• Đổi nhãn nhưng vẫn dùng cùng nhóm hoạt chất.

Cần kiểm gì trước khi kết luận là kháng thuốc?

Phần lớn trường hợp nghi kháng thuốc thực ra là lỗi cách dùng. Ba thứ cần loại trừ trước: bả đặt sai chỗ nên không được ăn, bề mặt phun bị lau mất lớp tồn lưu, và nguồn thức ăn trong nhà quá dồi dào nên bả không cạnh tranh nổi. Cả ba sửa được mà không đổi thuốc.

Chỉ khi đã loại trừ cả ba mà số lượng vẫn không giảm sau 2 lượt liên tiếp, mới nên nghĩ tới đổi nhóm hoạt chất. Đo bằng số đếm trên tấm keo ở cùng vị trí, không bằng cảm giác "hình như ít hơn". Lớp tồn lưu mất nhanh ở bề mặt nào, xem hiệu lực sau khi phun kéo dài bao lâu.

Xoay vòng hoạt chất thế nào cho đúng?

Xoay theo nhóm cơ chế, có ghi chép, và không đổi mỗi lượt, vì đổi quá dày thì không biết hoạt chất nào đang có tác dụng. Với bả gián, Texas A&M khuyên dùng hoạt chất khác khi bả không hiệu quả sau 2–3 tuần. Tăng liều thì không nên, chỉ thêm rủi ro cho người.

1. Ghi nhóm hoạt chất đã dùng cho từng lượt, theo từng khu.
2. Đổi sang nhóm có cơ chế khác sau vài chu kỳ, không đổi mỗi lượt.
3. Không dùng cùng nhóm cho cả phun lẫn bả trong một đợt.
4. Ghép biện pháp không hoá chất để giảm số con phải xử lý bằng thuốc.
5. Đo kết quả bằng số đếm bẫy ở vị trí cố định.

Với gián, kỹ thuật viên của công ty không dồn hết vào một dạng thuốc: gel chấm trong khe tủ, bột rắc vào chân bàn rỗng và khe kín, cộng dải phun tồn lưu dọc chân tường và miệng cống. Con nào né được gel vẫn phải bò qua lớp tồn lưu trên đường đi kiếm ăn, rồi chết từ từ và mang thuốc về ổ.

Làm theo lịch định kỳ giúp việc này dễ hơn nhiều, vì mỗi lượt đều có biên bản ghi hoạt chất, xem kiểm soát định kỳ có báo cáo từng lượt.

Chuột né mồi có phải là kháng thuốc không?

Thường không phải kháng về sinh lý mà là né về hành vi. Chuột sống sót sau đợt mồi độc tác động nhanh sẽ tránh mồi đó, tránh cả kiểu hộp, và đàn học theo. Vì thế thuốc chống đông làm chuột chết sau 4 ngày tới 2 tuần, đủ lâu để chúng không nối mồi với cái chết.

Cách giữ hoạt chất còn tác dụng lâu nhất là bớt phải dùng tới nó: mỗi lối vào được bịt, mỗi nguồn thức ăn bị cắt là bớt con phải xử lý bằng thuốc. Thứ tự đặt biện pháp cơ học trước hoá chất được giải thích ở bài IPM là gì và vì sao hoá chất đứng cuối; riêng loài quen thuốc nhanh nhất xem gián Đức: hai sọc lưng, kháng thuốc.