Thấy tổ ong vò vẽ trong nhà thì làm gì, có nên tự đốt?

Vừa thấy tổ ong sát nhà, việc đầu tiên nên làm là gì?

Lùi ra xa rồi mới tính. Đứng dưới tổ nhìn cho rõ, hay quơ tay đuổi con ong đang bay vòng, là hai phản xạ khiến ong canh chú ý tới mình. Ra khỏi tầm bay của chúng, khoanh vùng ít nhất 10 m quanh tổ, đưa người nhà vào trong, sau đó mới gọi điện hỏi cách xử lý.

1. Đi chậm ra xa, không chạy qua ngay dưới tổ, không quơ tay.
2. Đánh dấu vùng cấm bằng dây, ghế nhựa hay tấm bìa ghi chữ, cách tổ ít nhất 10 m; tổ to bằng quả bưởi trở lên thì rào rộng hơn.
3. Gọi trẻ vào nhà, nhốt chó mèo, đóng cửa sổ và cửa ban công phía có tổ.
4. Chụp ảnh tổ từ xa 3–5 m bằng chế độ phóng to của điện thoại: một ảnh thấy cả mái hoặc cả cây, một ảnh cận tổ; ghi độ cao ước chừng, tổ cao trên 6 m thì ghi rõ để đội mang thang dài.
5. Báo hàng xóm chung tường, người giao hàng và người làm vườn tránh lối đó.
6. Tối đến, tắt đèn ngoài hiên phía tổ và không soi đèn pin vào tổ.

Ảnh chụp từ xa đủ để nhân viên biết đó là ong vò vẽ, ong mật hay ong đất. Nếu chưa chắc loài, so cỡ thân và kiểu tổ ở trang nhận ra ong vò vẽ qua vành cam, tổ bầu nậm trước khi làm gì khác.

Tổ ở mái hiên, cây sát nhà hay trong trần, mức nguy hiểm khác nhau ra sao?

Tổ càng gần chỗ người đi lại hằng ngày thì càng nguy hiểm, không phụ thuộc tổ to hay nhỏ. Tổ trên cành cao ngoài vườn có thể chờ tới tối. Tổ ngay trên cửa ra vào, trong hộp đồng hồ điện hay khe trần phòng ngủ thì cần xử lý sớm, vì người nhà dễ chạm phải.

Tổ nằm dưới đất, ở gốc cây mục hay bờ rào đất thường là của loài khác, to và dữ hơn; cách nhận ra có ở trang ong bắp cày, ong đất làm tổ dưới đất. Loại tổ này tuyệt đối không cắt cỏ, cuốc đất quanh cửa tổ.

Vì sao không nên tự đốt, tự chọc hay xịt thuốc muỗi vào tổ?

Vì cả ba cách đều bắt người làm đứng gần tổ lúc ong đang tỉnh, mà không cách nào tới được hết đàn. Tài liệu IPM của Đại học California ghi các loài ong vò vẽ, ong vàng sống thành đàn có thể lên tới 1.500–15.000 con tuỳ loài, và chúng rất hung hăng khi tổ bị động.

• Tự đốt: tổ dưới mái hiên thường sát xà gỗ, mái tôn, dây điện và trần nhựa. Cầm đuốc đứng trên thang, lửa bén vào kết cấu trước khi tổ cháy hết, còn ong thoát ra thì lao thẳng vào người cầm đuốc đang không thể chạy.
• Chọc, ném, xịt vòi nước: vỏ tổ vỡ một mảng là đàn ong tràn ra cùng lúc, đuổi theo người gần nhất. Tài liệu hướng dẫn xử trí ngộ độc của Bộ Y tế ghi rõ trẻ em trêu chọc, ném, phá tổ là một nguyên nhân hay gặp của ong đốt, và khuyên khi trong nhà hoặc ngoài vườn có tổ thì nhờ chuyên gia dỡ bỏ. Ai đã bị đốt thì làm theo các bước sơ cứu vết ong đốt ngay khi ra xa tổ.
• Xịt bình thuốc muỗi: tầm xịt chỉ khoảng một sải tay, nên phải đứng ngay dưới tổ. Tài liệu IPM nói trên ghi cả người dùng bình phun tia xa tới khoảng 6 m vẫn dễ bị đốt. Vỏ tổ nhiều lớp giấy xám che phần lớn đàn bên trong; thuốc chỉ làm ướt lớp ngoài và làm ong canh nổi giận.

Ca khó nhất với đội kỹ thuật không phải tổ to, mà là tổ đã bị ai đó chọc hay xịt dở trước khi gọi. Ong canh của tổ bị phá bay vòng rộng hơn, lao ra ngay khi có người bước vào sân, và phải chờ trời tối hẳn mới tiếp cận được. Tổ càng ít bị động trước đó thì buổi xử lý càng gọn. Ranh giới giữa việc tự làm và việc nên gọi thợ với các loài khác trong nhà có ở bài côn trùng trong nhà: tự xử lý tới đâu.

Ban ngày và buổi tối, ong trong tổ khác nhau thế nào?

Ban ngày nhiều ong thợ bay đi kiếm mồi, sợi gỗ, nước; trong tổ còn chúa, ong canh và ấu trùng. Chiều tối chúng về, ít bay và chậm hơn. Tài liệu IPM của Đại học California ghi ong vò vẽ hầu như ở trong tổ vào ban đêm, nên đó là lúc xử lý được cả đàn.

Xử lý tổ giữa trưa thì phần đàn đang ở ngoài sẽ quay về, không thấy tổ, lượn quanh chỗ cũ và đốt người ra vào. Chiều tối cũng không phải lúc chủ nhà tự làm cho an toàn, vì tổ vẫn phản ứng ngay khi bị rung. Khác biệt nằm ở bộ đồ bảo hộ kín và người biết đọc tổ.

Tổ ong mật thì dời được, khác tổ vò vẽ ở đâu?

Ong mật hiền hơn nhiều, có ích cho cây trồng, và tổ dời đi được. Nhận ra bằng bánh sáp vàng hở với ô sáu cạnh, hoặc một chùm ong đầy lông bám trên cành, lan can. Với ong mật, công ty dời đàn khi dời được, không diệt; chỉ phun khi tổ nằm ở chỗ không thể dời.

Chùm ong mật mới đậu thường chỉ là đàn đang chia, tạm đậu 1–3 ngày rồi bay đi; chỉ cần rào lại, không xua, không xịt nước. Đàn đã vào hộp kỹ thuật, tường rỗng và xây sáp thì phải mở hốc, chuyển bánh sáp sang thùng, lau mật và bịt khe. Cách phân biệt kỹ ở trang ong mật lông vàng nâu, đốt một lần.

Công ty xử lý tổ ong vò vẽ ra sao?

Kỹ thuật viên xác định loài trước, rồi mới chọn cách làm. Với ong vò vẽ, người làm mặc bộ bảo hộ kín, tới theo giờ gia đình hẹn và phun sương cả tổ. Công ty không khoan lỗ bơm bột, không bơm thuốc vào cửa tổ; tổ trong trần thì mở trần tới tổ rồi mới phun.

1. Xem ảnh khách gửi hoặc khảo sát từ xa lúc ban ngày: loài, cỡ tổ, độ cao, có tổ thứ hai gần đó không.
2. Hẹn giờ theo lịch của gia đình, nói trước lúc nào đàn về tổ đông nhất để gia đình chọn; dặn gia đình đóng cửa, cất đồ phơi, đưa vật nuôi vào trong.
3. Căng dây khoanh vùng, tắt đèn ngoài phía tổ; hai người làm, một người phun, một người giữ thang và cảnh giới.
4. Mặc bộ bảo hộ kín nhiều lớp, mũ lưới, găng dày; phun sương phủ toàn bộ vỏ tổ, tổ cao thì phun qua sào có đầu phun.
5. Tổ trong trần, khe tường: soi tìm tổ, mở tấm trần hoặc khoang gần tổ nhất rồi phun; không bơm thuốc qua khe.
6. Khi đàn đã yếu, gỡ vỏ tổ nếu tiếp cận được, lau chỗ tổ cũ; ong mật thì dời đàn cho người nuôi.

Giờ làm, số người và cách nghiệm thu của từng loại tổ ghi ở trang dịch vụ bắt tổ ong. Hai điều chủ nhà nên biết trước: tổ ngoài trời thường xong trong 30–90 phút nhưng tối hôm đó vẫn có thể thấy vài con ong lẻ lượn quanh chỗ cũ, còn tổ trong kết cấu cần thêm một lượt kiểm sau 3–7 ngày.

Gỡ tổ rồi, ong có quay lại không?

Có thể, nói trước để chủ nhà không bất ngờ. Ong lẻ đi kiếm ăn về muộn sẽ lượn quanh chỗ tổ cũ vài ngày rồi tan dần. Ong vò vẽ không dùng lại tổ cũ, nhưng chỗ khuất gió, có mái che vẫn hợp, nên mùa sau một ong chúa khác có thể làm tổ mới gần đó.

Tài liệu IPM của Đại học California ghi đàn ong vò vẽ, ong giấy thường chỉ sống một mùa; ong chúa mới qua mùa rồi tự lập tổ khác. Vì vậy việc có ích nhất sau buổi xử lý là làm chỗ cũ bớt hợp và kiểm lại sớm, không phải chờ tổ to mới gọi.

• Bịt khe mái, lỗ hộp kỹ thuật chỗ tổ cũ bằng lưới hoặc keo sau khi hết ong lẻ.
• Đầu mùa mưa, mỗi tháng nhìn lại mái hiên, mép mái tôn và tán cây sát nhà một lần.
• Thấy tổ mới chỉ bằng chén trà thì báo ngay; tổ nhỏ ít ong, làm nhanh và ít rủi ro hơn nhiều.
• Nhà có sân vườn, trường mầm non đang dùng gói kiểm soát định kỳ mỗi tháng thì nhờ kỹ thuật viên nhìn mái và cây trong lượt kiểm hằng tháng.