Ong bắp cày, ong đất: ong to 25–40 mm làm tổ dưới đất, giẫm cửa tổ là bị đốt hàng loạt

Nhận ra ong đất, ong bắp cày bằng gì?

Cỡ và tổ. Thân 25–40 mm, to gấp đôi ong vò vẽ, đầu rất to màu vàng cam hoặc nâu, thân đen có chấm và vệt vàng. Tổ không treo trên cành mà ở dưới đất: cửa tổ là lỗ nhỏ ở gốc cây, bờ đất, chân tường rào, có ong to ra vào liên tục.

Ở Việt Nam đây là nhóm loài chi Vespa như ong đất đen, ong đất nâu; tên gọi theo vùng khác nhau nhưng cách nhận ra giống nhau: to, tổ dưới đất, ra vào một lỗ.

Ong đất làm tổ ở đâu?

Dưới đất và trong hốc kín: hang chuột bỏ, hốc dưới gốc cây mục, bờ đất, chân tường rào, đống gạch cũ. Cửa tổ chỉ là một lỗ nhỏ, cỏ mọc quanh, gần như không thấy nếu không để ý ong ra vào. Tổ bên dưới to bằng quả bóng tới cái thùng vào cuối năm.

• Gốc cây mục, bụi rậm sát nhà: chỗ hay gặp nhất ở biệt thự vườn và resort.
• Bờ đất, ta luy, chân tường rào: trang trại, công trường; cắt cỏ là lúc bị đốt.
• Đống gạch, gỗ cũ, hang chuột: khu dân cư giáp đất trống.
• Tường rỗng, mái nhà kho: tổ trong hốc, ong ra vào một khe.

Cách tìm cửa tổ an toàn: đứng cách 10 m lúc sáng sớm hoặc chiều, nhìn hướng ong bay về, đường bay hội tụ ở đâu thì cửa ở đó. Không lại gần, cắm cọc đánh dấu từ xa.

Tổ ong đất lớn nhanh ra sao?

Một ong chúa qua đông lập tổ tháng 3–4, tự nuôi lứa thợ đầu vài chục con. Từ tháng 6 thợ nuôi tổ, chúa chỉ đẻ, tổ tăng lên vài trăm tới hơn nghìn con vào tháng 9–11, là lúc hung dữ nhất vì đang nuôi lứa chúa mới. Tháng 12 chúa mới bay đi, tổ cũ tan.

Tổ cũ không dùng lại, nhưng chúa mới hay lập tổ cách đó vài chục mét nếu chỗ vẫn rậm và có hốc. Vì thế sau khi xử lý nên dọn gốc mục và đống gạch, để năm sau chúa mới có ít hốc hơn mà lập tổ gần nhà.

Vết đốt ong đất nguy hiểm tới đâu?

Nọc nhiều gấp mấy lần ong vò vẽ, ngòi dài 5–6 mm xuyên được vải dày. Một nốt đã đau dữ dội và sưng to nhiều ngày; nhiều nốt gây tan máu, tiêu cơ, suy thận cấp trong 24–48 giờ. Trên 5 nốt, hoặc đốt vào đầu cổ, hoặc trẻ em, phải vào viện ngay dù còn tỉnh.

• Ngay khi đốt: chạy khỏi khu vực, che đầu; rửa, chườm lạnh; không rạch, không nặn.
• Theo dõi 24–48 giờ: nước tiểu sẫm màu, ít đi tiểu, đau cơ, vàng da là dấu suy thận, tan máu; đi viện.
• Trên 5 nốt, đầu cổ, trẻ em, người già: đi viện ngay; lọc máu sớm cứu được thận.
• Khó thở, tụt huyết áp, mề đay: sốc phản vệ, cấp cứu.

Sơ cứu theo hướng dẫn bệnh viện nhi: gạt ngòi nếu còn, rửa nước sạch, chườm lạnh, đưa đi viện khi nhiều nốt. Không đắp lá, không bôi vôi.

Xử lý tổ ong đất vì sao chỉ làm ban đêm và ai làm?

Vì ban ngày đàn ở ngoài, chạm vào là cả đàn tràn lên; buổi tối ong đã về hết và chậm chạp. Kỹ thuật viên mặc bộ bảo hộ kín nhiều lớp để không bị đốt, tới cửa tổ và phun sương toàn bộ tổ. Người không có đồ bảo hộ đừng tự đốt hay đổ nước vào tổ.

Mỗi tổ ong đất một khác: cửa tổ dưới gốc cây, trong hốc tường hay giữa bãi cỏ cần cách tiếp cận khác nhau. Vì vậy kỹ thuật viên xem cửa tổ từ xa lúc ban ngày rồi mới chọn cách làm phù hợp, thường là phun sương cả tổ khi đàn đã về, sau đó dọn tổ.

Việc chủ nhà làm được trong lúc chờ:

• Đánh dấu và rào: tìm cửa tổ từ xa, cắm cọc, rào khoảng 20 m, báo mọi người và vật nuôi tránh xa.
• Dọn chỗ lập tổ: gốc mục, đống gạch, bụi rậm sát nhà; trang trại và resort kiểm mỗi đầu mùa mưa.

Trang trại, công trường và resort ven rừng xem cách xử lý côn trùng cho khách sạn, resort. Tổ giấy treo dưới mái hiên là loài khác, xem ong vò vẽ; chùm ong đầy lông bám cành là ong mật; bảng so ba loài ở trang loài ong.