Gián có mấy chân, vì sao chạy nhanh và bám tường?

Gián có mấy chân?

Gián có 6 chân, như mọi côn trùng, xếp thành 3 đôi gắn vào ba đốt ngực. Đôi trước ngắn, dùng để dò đường và đổi hướng. Đôi giữa đỡ thân. Đôi sau dài nhất, đạp mạnh nhất, nên nhìn con gián chạy bạn sẽ thấy phần đuôi được đẩy đi trước khi đầu kịp đổi hướng.

Mỗi chân gồm đốt háng, đốt chuyển, đốt đùi, đốt ống và bàn chân. Đốt đùi và đốt ống mang hàng gai cứng thấy rõ bằng mắt thường ở gián Mỹ. Bàn chân chia 5 đốt nhỏ, mặt dưới có đệm mềm, tận cùng là đôi móng và một đệm nằm giữa hai móng.

Gai trên chân gián dùng để làm gì?

Gai giúp chân gián móc vào chỗ gồ ghề mà không cần đặt bàn chân đúng chỗ. Nhóm nghiên cứu Đại học California, Berkeley cho côn trùng chạy trên lưới thép bỏ đi 90% diện tích mặt đỡ: gián vẫn giữ tốc độ cao, kể cả khi mất bàn chân, vì cẳng chân và gai tiếp đất thay.

Gai dựng lên khi chân duỗi ra để đạp, rồi xếp lại khi chân co về, nên không vướng vào sợi lưới. Vì vậy gián chạy trên thảm, lưới chắn rác hay mặt gạch nhám nhanh không kém mặt phẳng, và rất khó bị kẹt lại ở những chỗ tưởng như cản được côn trùng bò.

Gián chạy nhanh cỡ nào?

Gián Mỹ chạy nhanh nhất khoảng 1,0–1,5 m mỗi giây, tức gần 50 lần chiều dài thân mỗi giây. Nghiên cứu năm 1991 của Đại học California đo lực chân gián và thấy ở tốc độ đó gián chuyển từ sáu chân sang bốn chân rồi hai chân, thân nhấc khỏi mặt đất giữa các bước.

Khi đi thường, gián dùng dáng tam giác: ba chân chạm đất cùng lúc, gồm chân trước và chân sau một bên với chân giữa bên kia, rồi đổi sang ba chân còn lại. Muốn nhanh hơn, gián sải bước dài hơn chứ không đạp dày hơn nhiều; nhịp bước tối đa gần 27 lần mỗi giây, xấp xỉ nhịp đập cánh khi bay.

Quy đổi cho dễ hình dung: một người cao 1,7 m chạy 50 lần chiều cao mỗi giây sẽ đạt khoảng 85 m mỗi giây. Gián con nhỏ hơn nên quãng đường mỗi giây ngắn hơn, nhưng vẫn đủ nhanh để biến vào khe trước khi bạn kịp cầm dép.

Vì sao gián bám được tường và trần nhà?

Gián bám tường nhờ hai loại đệm trên bàn chân. Nghiên cứu năm 2008 của Đại học Cambridge cho thấy đệm euplantulae dưới các đốt bàn chân bám khi chân đẩy, còn đệm giữa hai móng bám khi chân kéo. Leo lên, gián dùng đệm giữa móng ở chân trước và đệm dưới bàn ở chân sau.

Khi bò xuống thì đảo lại: chân sau kéo, chân trước đẩy. Đệm dưới bàn chân làm việc như miếng chống trượt hơn là keo dán. Trên mặt nhám như tường vữa, gỗ thô, đôi móng móc vào chỗ lồi lõm; trên gạch men, kính, inox thì đệm mềm áp sát bề mặt. Gián nhấc chân bằng cách bóc đệm từ một mép, giống bóc băng dính, nên bám chắc mà vẫn bước nhanh.

Gián Đức dài 10–15 mm bám tường gạch men quanh bồn rửa dễ hơn gián Mỹ nặng hơn nhiều lần, nên hay gặp gián Đức trên vách tủ bếp, mặt sau tủ lạnh, trần tủ chén.

Gián lách qua khe hẹp bằng cách nào?

Gián ép dẹt thân rồi dùng chân và cả lưng để bò qua khe. Thí nghiệm của Đại học California với khe thấp chưa tới một phần tư chiều cao lúc đứng cho thấy gián Mỹ lách qua trong 300–800 mili giây, nén thân 40–60%, rồi vẫn bò khoảng 60 cm mỗi giây trong khoảng hẹp phía sau.

Chỉ ở khe thấp nhất, 4 mm, gián mới chậm lại và trượt nhiều hơn. Vỏ ngoài chịu được lực gấp 300 lần trọng lượng thân khi chui khe hẹp nhất, và gần 900 lần mà không bị thương. Gián Đức nhỏ hơn chỉ cần một khe 1,6 mm là đủ chỗ trú, nên khe bản lề, ron cửa tủ, lỗ luồn dây điện đều là lối đi.

Gián mất chân có mọc lại không?

Gián non mất chân thì mọc lại được, gián trưởng thành thì không. Theo TS. Joseph Kunkel, Đại học Massachusetts Amherst, chân gián có điểm gãy sẵn: kẻ thù kéo mạnh thì chân rời ra ở đó. Gián non sẽ hoãn lần lột xác kế tiếp để kịp tái tạo chân mới, vì sáu chân chạy nhanh hơn năm chân.

Chân mới lộ ra sau lần lột xác, lúc đầu nhỏ và nhạt màu hơn, qua các lần lột xác sau mới đủ cỡ. Gián trưởng thành không lột xác nữa nên mất chân nào là thiếu hẳn chân đó. Gián lột bao nhiêu lần và bao lâu thì sẫm màu lại có ở bài gián lột xác mấy lần, bao lâu thì sẫm màu. Mất đầu thì khác: đầu không mọc lại, con gián chỉ sống nốt vài ngày tới vài tuần rồi chết vì khát, có ở bài gián mất đầu sống được bao lâu.

Cách gián di chuyển nói gì về cách xử lý?

Gián đi lại chủ yếu bằng chân, men theo mép tường, gầm tủ, khe nứt, nên thuốc phải nằm đúng chỗ chân gián chạm vào. Kỹ thuật viên phun tồn lưu dọc chân tường, khe nứt, quanh cống, chỗ ẩm tối; gián bò qua lớp thuốc dính thuốc vào chân, chết từ từ và mang thuốc về ổ.

Gián hay dùng miệng làm sạch chân và râu, nên thuốc bột rắc trong chân bàn rỗng, khe kín cũng được nuốt vào theo cách đó. Gel có trong danh mục Bộ Y tế cho phép được bơm vào khe bản lề, khe chân tủ, và bả hạt được đặt trong hộp. Vì gián lách khe 1,6 mm dễ dàng, kỹ thuật viên vẫn dặn chủ nhà bịt khe quanh ống nước và ron tủ sau buổi xử lý. Các bước cụ thể có ở trang dịch vụ diệt gián bơm gel trong tủ bếp, chặn cống.

Gián Mỹ có bay lướt được một đoạn ngắn, chuyện đó nằm ở bài gián có bay được không. Lượt xử lý đầu làm đàn giảm rõ, nhưng gián từ cống, nhà bên vẫn bò vào lại được, nên gói kiểm soát côn trùng định kỳ mỗi tháng giữ số gián ở mức thấp bằng 1 lượt kiểm mỗi tháng. Muốn nhận mặt từng loài, xem bốn loài gián hay gặp trong nhà hoặc các bài khác trong mục nhận diện gián.