Gián con trông như thế nào?
Gián con giống gián trưởng thành nhưng nhỏ hơn nhiều và chưa có cánh hoàn chỉnh.
Màu sắc thay đổi theo tuổi. Gián Mỹ mới nở có màu nâu sẫm gần như đen; sau mỗi lần lột xác, lớp vỏ mới ban đầu trắng ngà rồi sẫm dần, và tới giai đoạn trưởng thành thì chuyển sang nâu đỏ đặc trưng.
Gián Đức con có hai vạch sẫm chạy dọc lưng ngay từ nhỏ — đây là dấu hiệu phân biệt nhanh nhất với gián Mỹ con.
Thấy gián con trong nhà là dấu hiệu đáng chú ý hơn thấy một con trưởng thành: gián con không bay và không đi xa, nên chúng gần như chắc chắn nở ra ngay tại chỗ. Nghĩa là ổ đang ở trong nhà bạn.
Một con gián đẻ bao nhiêu trứng?
Gián không đẻ từng quả trứng rời. Con cái tạo ra một bọc trứng cứng màu nâu sẫm gọi là ootheca, mỗi bọc chứa khoảng 16 đến 50 trứng tuỳ loài.
Một con gián Mỹ cái tạo ra khoảng 6 đến 14 bọc trứng trong cả vòng đời. Gián Đức tạo ra ít bọc hơn nhưng mỗi bọc nhiều trứng hơn, và con cái mang bọc theo mình cho tới gần lúc nở — đây là lý do gián Đức khó diệt hơn hẳn: phun thuốc giết con mẹ nhưng bọc trứng vẫn nở.
Bọc trứng có vỏ cứng và gần như không thấm thuốc phun. Đó là lý do một đợt xử lý đơn lẻ hiếm khi dứt điểm, và tại sao phương án đúng phải tính tới chu kỳ nở.
Gián con có bay được không?
Không. Cánh của gián con hoặc chưa có, hoặc mới là mầm cánh chưa phát triển đủ để bay.
Chỉ một số loài gián trưởng thành mới bay hoặc lượn được, và ngay cả chúng cũng ít khi bay — gián Mỹ trưởng thành thường chỉ lượn xuống từ chỗ cao chứ không chủ động bay lên.
Vì gián con không bay và không đi xa khỏi nơi nở, nên chúng là chỉ dấu tốt nhất để tìm ổ: chỗ nào thấy nhiều gián con, ổ ở ngay quanh đó.
Gián con được gọi là gì?
Về mặt khoa học, dạng gián chưa trưởng thành gọi là thiếu trùng (nymph). Trong tiếng Việt thường ngày thì gọi là gián con.
Gián thuộc nhóm biến thái không hoàn toàn: từ trứng nở ra đã có hình dạng gần giống con trưởng thành, không qua giai đoạn ấu trùng hay nhộng như ruồi và muỗi. Vì vậy gọi "nhộng gián" là không đúng — gián không có giai đoạn nhộng.
Gián con từ đâu ra?
Từ bọc trứng, gọi là ootheca. Mỗi quả trứng trong bọc nở ra một con.
Một bọc chứa khoảng 16 đến 50 trứng tuỳ loài. Không phải quả nào cũng nở, nhưng một bọc vẫn cho ra hàng chục con non cùng lúc — đó là lý do một sáng bạn có thể thấy cả đàn gián nhỏ xuất hiện ở nơi hôm trước chưa có gì.
Bọc trứng thường được giấu ở khe kín, sau tủ bếp, dưới gầm bồn rửa, trong khe tủ lạnh. Tìm và loại bỏ bọc trứng là phần việc quyết định, vì thuốc phun gần như không thấm qua vỏ bọc.
Gián con có nhảy được không?
Không. Cấu tạo chân gián dùng để chạy chứ không để nhảy, ở cả con non lẫn con trưởng thành.
Có một ngoại lệ hiếm là loài gián nhảy ở Nam Phi, nhưng loài đó không có ở Việt Nam.
Nếu bạn thấy một con côn trùng nhỏ nâu nhảy được trong nhà, nhiều khả năng đó là bọ chét chứ không phải gián con — và cách xử lý hai loài này hoàn toàn khác nhau.
Gián con ăn gì?
Giống con trưởng thành: gần như mọi thứ. Gián là loài ăn tạp, ăn được vụn thức ăn, dầu mỡ bám bề mặt, giấy, keo dán, thậm chí tóc rụng.
Gián con cần ít thức ăn hơn nhưng cần nước thường xuyên hơn, nên chúng hay ở gần chỗ ẩm: gầm bồn rửa, quanh đường ống, sau tủ lạnh.
Điều này có ý nghĩa thực tế khi xử lý: dọn sạch nguồn thức ăn thôi chưa đủ, phải xử lý cả chỗ đọng nước. Một căn bếp sạch tinh nhưng có ống nước rò rỉ vẫn nuôi được cả đàn.
Gián con chạy nhanh cỡ nào?
Rất nhanh, gần bằng con trưởng thành — khoảng 5 km/h. Nghe thì nhỏ, nhưng so với kích thước cơ thể thì đây là một trong những loài côn trùng chạy nhanh nhất.
Đó là lý do bạn hiếm khi bắt kịp chúng và cũng là lý do đập từng con không có tác dụng gì với cả đàn: số bạn nhìn thấy chỉ là phần rất nhỏ, phần lớn đàn vẫn nằm trong khe kín.
Gián con có hoạt động về đêm không?
Có. Mọi loài gián đều chủ yếu hoạt động về đêm.
Nhưng thấy gián ban ngày không có nghĩa là bình thường — ngược lại. Gián chỉ ra ngoài lúc sáng khi trong khe đã quá chật hoặc quá thiếu thức ăn, tức là khi mật độ đàn đã cao. Nhìn thấy gián bò ban ngày thường là dấu hiệu đàn đã lớn hơn nhiều so với bạn nghĩ.
Nếu điều đó xảy ra, đừng chờ thêm để "xem tình hình".
Gián con có đẻ trứng được không?
Không. Chỉ con cái đã trưởng thành mới đẻ được.
Gián Đức cần khoảng 100 ngày để đi hết chặng từ trứng tới trưởng thành, gián Mỹ lâu hơn nhiều — có thể tới hơn một năm tuỳ nhiệt độ và nguồn thức ăn.
Con số 100 ngày này rất quan trọng khi xử lý: nó là khoảng thời gian bạn có trước khi lứa gián con hiện tại bắt đầu sinh sản. Xử lý dứt điểm phải hoàn tất trong chu kỳ đó, nếu không đàn tự bù lại nhanh hơn tốc độ diệt.
Gián con có cắn người không?
Gián con hầu như không cắn người. Chúng không xem người là thức ăn và luôn tránh xa khi có chuyển động.
Trường hợp cắn có xảy ra nhưng rất hiếm, thường vào ban đêm khi người ngủ say và có vụn thức ăn dính trên da hoặc quanh miệng. Vết cắn không có nọc, nhưng có thể sưng nhẹ và nhiễm trùng nếu gãi.
Rủi ro thật của gián không nằm ở vết cắn. Chúng đi qua cống rãnh và rác rồi bò lên bề mặt bếp, mang theo vi khuẩn như Salmonella và E. coli; phân và xác gián còn là tác nhân gây dị ứng và kích phát hen suyễn, nhất là với trẻ nhỏ.
Gián con to bằng chừng nào?
Tuỳ loài và tuỳ tuổi. Nhìn chung gián con dài khoảng 3 đến 10 milimét — cỡ hạt gạo tới cỡ hạt đậu xanh.
Gián Đức mới nở chỉ khoảng 3 milimét, nhỏ và sẫm màu, rất dễ bị nhầm với con kiến hoặc mạt. Gián Mỹ con lớn hơn, có thể tới hơn một centimét khi gần trưởng thành.
Vì gián con lọt qua được khe hở mà mắt thường khó thấy, việc bịt khe và trám kẽ nứt có tác dụng hạn chế với chúng — với gián con thì bả và xử lý ổ mới là phần chính.
Gián có kháng thuốc không?
Có, và đây là vấn đề có thật chứ không phải chuyện đồn.
Cơ chế đơn giản: trong một đàn bị phun thuốc, phần lớn cá thể chết nhưng vài cá thể mang đặc điểm chịu được thuốc sẽ sống sót. Chúng sinh sản, và lứa sau thừa hưởng đặc điểm đó. Sau vài chu kỳ phun cùng một hoạt chất, tỉ lệ cá thể chịu được thuốc trong đàn tăng dần cho tới lúc thuốc gần như hết tác dụng.
Gián Đức là loài kháng thuốc nhanh nhất, và cũng là loài phổ biến nhất trong bếp nhà hàng.
Vì vậy xử lý đúng cách phải luân phiên hoạt chất giữa các đợt, và ưu tiên bả lây truyền thay vì phun tồn lưu diện rộng. Dùng mãi một loại bình xịt mua ngoài tiệm là cách chắc chắn nhất để tạo ra một đàn gián không còn sợ thuốc.